Κριτική 10

"Αναζητώντας την ιστορική ακρίβεια

Το ιστορικό μυθιστόρημα είναι η πιο δύσκολη μορφή μυθιστορήματος γιατί απαιτεί να συνδυάζονται δυο προϋποθέσεις : να είναι καλό ως μυθιστόρημα και ταυτόχρονα να είναι σωστό ιστορικά. Το πραγματικά μεγάλο ιστορικό μυθιστόρημα, που είναι σπάνιο σε παγκόσμια κλίμακα, πρέπει επιπλέον να προτείνει και κάτι περισσότερο, π.χ. μια νέα θεώρηση-προσέγγιση της ιστορικής περιόδου όπου διαδραματίζεται, όπως π.χ. το Πόλεμος και ειρήνη.

Η Ιερή παγίδα έχει ως ιστορικό υπόβαθρο την πτώση της Κωνσταντινούπολης και τα πρώτα χρόνια (δεκαετίες) μερικών εξορίστων Βυζαντινών στη Βενετία. Είναι μια περίοδος με την οποία έχουν ασχοληθεί πολλοί ξένοι και έλληνες ιστορικοί και μυθιστοριογράφοι, όπως ο σερ Στήβεν Ράνσιμαν The fall of Constantinople, o David Nicolle Constantinople 1453 (Osprey 2000), ο Mika Waltari Ο μαύρος άγγελος και ο Κώστας Κυριαζής Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.

Θα συγκεντρώσω τις παρατηρήσεις μου στο ιστορικό πλαίσιο του μυθιστορήματος, προσπαθώντας να εντοπίσω τα πραγματικά γεγονότα και τις «παρεμβάσεις» της κ. Βιτάλη. Βασικοί ήρωες είναι η οικογένεια του μεγάλου δούκα (πρωθυπουργού) του Βυζαντίου Λουκά Νοταρά, και κυρίως των παιδιών του, Ιάκωβου (υπαρκτού) και Ιουστίνης, που γράφει υποτίθεται το χρονικό έχοντας καταφύγει στη Βενετία.

Το πρώτο «εύρημα» του βιβλίου είναι πως ο σουλτάνος Μωάμεθ βλέπει ένα πορτρέτο του Ιακώβου (έφηβου 14 ετών τότε) από τον Μπελίνι (που ζωγράφισε και το πορτρέτο του ίδιου του Μωάμεθ) και τον ερωτεύεται παράφορα. Έτσι, στόχος του Μωάμεθ είναι να κατακτήσει την πόλη όχι μόνο για τη δόξα και την πολιτική του φιλοδοξία αλλά για να κερδίσει τον Ιάκωβο, ένας μύθος που θυμίζει την ωραία Ελένη και την πολιορκία της Τροίας.

Το δεύτερο «εύρημα»είναι ο σκοτεινός ρόλος δολοπλόκου και προδότη που αποδίδει η κ. Βιτάλη στον Λουκά Νοταρά, ο οποίος συνωμοτεί για να ανατρέψει τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, να κυβερνήσει στη θέση του μετά την παράδοση της πόλης με μυστική συμφωνία του Νοταρά με τον Μωάμεθ! Η συνωμοσία πετυχαίνει, ο στυλοβάτης της άμυνας γενοβέζος αρχηγός Ιωάννης Ιουστινιάνης τραυματίζεται θανάσιμα από βέλος Έλληνα, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έχει συμφωνήσει να αποσυρθεί στον Μυστρά, όμως ο Μωάμεθ δεν κρατά την υπόσχεσή του, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος σκοτώνεται μυστηριωδώς στο…Παλάτι και όχι αμυνόμενος στα τείχη, όπως είναι η επικρατούσα άποψη.

Πρόκειται για ένα αντιηρωικό μυθιστόρημα που υποβιβάζει τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο σε άχρωμο άνθρωπο που από πείσμα δεν παραδίδει την πόλη, ενώ ο όχλος και οι μοναχοί τον λοιδορούν και την εγκαταλείπουν και ο Νοταράς παρουσιάζεται ως τελείως αποτυχημένος και αστόχαστος συνωμότης…

Ας δούμε τι γνωρίζουμε για τα γεγονότα : Πράγματι, το 1453 υπήρχαν δυο «παρατάξεις» στο Βυζάντιο (ή καλύτερα την Κωνσταντινούπολη) οι «ενωτικοί», με αρχηγό τον Κωνσταντίνο, που για να σωθεί το Βυζάντιο με τη βοήθεια της Δύσης είχαν αποδεχθεί την πρωτοκαθεδρία του πάπα και των καθολικών, και οι «ανθενωτικοί» με τον Γεννάδιο και τον Νοταρά, που προτιμούσαν τους Οθωμανούς από την ένωση. Πρέπει επίσης να δεχθούμε πως οι δυτικοί , οι «Φράγκοι», ήταν παλαιοί εχθροί του Βυζαντίου, από το 1204 και μετά. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος, ως δεσπότης του Μυστρά, τους είχε εκδιώξει από την Πελοπόννησο και είχε φτάσει πολεμώντας εναντίον τους μέχρι τη Θεσσαλία. Οπότε το μίσος των Βυζαντινών εναντίον τους ήταν δικαιολογημένο. Ο Κωνσταντίνος όμως θεωρούσε πως μεταξύ δύο κακών η θρησκευτική υποταγή στον πάπα με τη διατήρηση της πολιτικής ανεξαρτησίας ήταν το μικρότερο. Και η ανεξαρτησία μπορούσε να διατηρηθεί, έστω κι αν η πιθανότητα ήταν μικρή, μόνο με τη βοήθεια της Δύσης. Ας μην ξεχνάμε επίσης πως το πνεύμα των σταυροφοριών ήταν ακόμα ζωντανό και οδήγησε στη μεγάλη σταυροφορία που καταστράφηκε από τον Βαγιαζίτ στην Νικόπολη το 1396, και πως ο ούγγρος Ιωάννης Ουνυάδης πολεμούσε αποτελεσματικά τους Οθωμανούς και, αν και νικήθηκε στο Κοσσυφοπέδιο, τους αναχαίτισε στο Βελιγράδι. Όσο για το αν η επιλογή του Κωνσταντίνου ήταν σωστή, φτάνει να σκεφθούμε πως ο 16ος αιώνας ήταν ο αιώνας της Αναγέννησης στη Δύση, ο 17ος της θεσμικής επανάστασης (κοινοβουλευτισμός, ανώνυμες εταιρείες, χρηματιστήρια, τράπεζες σε Αγγλία και Κάτω Χώρες) και ο 18ος-19ος του Διαφωτισμού και της βιομηχανικής επανάστασης, στα οποία η τουρκοκρατούμενη Ελλάδα δεν συμμετείχε.

Αν και ο Νοταράς πράγματι ήταν ανθενωτικός, η «προδοσία» του δεν στοιχειοθετείται από τις σύγχρονες πηγές, ούτε από μεταγενεστέρους. Επίσης πρέπει να θυμόμαστε πως από τους 7.500 υπερασπιστές της πόλης, 5.000 ήταν Έλληνες και οι άλλοι ξένοι, ανάμεσά τους οι 700 του Ιουστινιάνη. Πολέμησαν επί δύο μήνες με εξαιρετικό ηρωισμό (που τον αποσιωπά τελείως η συγγραφεύς) εναντίον πολλαπλασίων πολιορκητών. Οι δε 700 «ψωροπεζικάριοι» του Ιουστινιάνη (όπως τους αποκαλεί χλευαστικά ο Νοταράς στο βιβλίο) ήταν το πιο αξιόμαχο τμήμα και των δύο στρατών. Η αποχώρησή τους σήμανε και το ουσιαστικό τέλος της άμυνας.

Η συγγραφεύς χρησιμοποιεί επίσης νέα ονοματοποιία για μερικά πρόσωπα, τα κακόηχα «Κουρουλούκα» (για κυρ Λουκάς Νοταράς) και «Γιουστουνιάς» (για Ιουστινιάνης) που θα μπορούσε να είναι σε λαϊκή χρήση εκείνη την εποχή.

Στις λεπτομέρειες η συγγραφεύς δεν αποφεύγει ιστορικά λάθη και αναχρονισμούς : Αναφέρει «γαλλικά σαπούνια», σε μια εποχή που οι δυτικοί γενικά δεν φημίζονταν για την καθαριότητά τους και δεν πλένονταν σχεδόν καθόλου, «ναργιλέδες» όταν ο καπνός δεν είχε φτάσει στην Ευρώπη από την Αμερική, «γάλλους τραπεζίτες» που δεν αναφέρονται ακόμα στην ιστορική περίοδο αυτή (οι τραπεζικοί οίκοι που είχαν αρχίσει να εμφανίζονται ήταν ιταλικοί, όπως οι Μέδικοι της Φλωρεντίας, και τον επόμενο αιώνα οι γερμανικοί, όπως οι Φούγγερ στο Augsburg), «βέλη με υγρή φωτιά» (το υγρόν πυρ δεν εκσφενδονιζόταν με βέλη αλλά με σιφώνια, και το περίεργο είναι πως η χρήση του δεν αναφέρεται από καμία πηγή της εποχής στην πολιορκία. Μήπως το μυστικό της παρασκευής του είχε απολεσθεί;), οι υπερασπιστές της πόλης ήταν 7.500-8.000 και όχι 3.000, «ναυτικές στολές» και γενικότερα στολές δεν είχαν ακόμα καθιερωθεί σε κανένα δυτικό στρατό και ούτε στο Βυζάντιο, η Καλλίπολη, ως πόλη και χερσόνησος, δεν βρίσκεται στην «απέναντι ακτή του Κερατίου», η «ζάχαρη» με τη σημερινή της μορφή δεν υπήρχε, η Κωνσταντινούπολη δεν εμπόδιζε τους Τούρκους να εισβάλουν στην Ευρώπη (τους είχε διευκολύνει σε τούτο ο Ιωάννης Καντακουζηνός στον εμφύλιο πόλεμο της δεκαετίας του 1340, και είχαν ήδη υποτάξει τη Σερβία – Βουλγαρία). Η έκρηξη των «μπαρουτιών του Ιπποδρόμου» ως δολιοφθορά των συνωμοτών δεν αναφέρεται ιστορικά. «Ιερά Εξέταση» δεν υπήρχε ακόμα (δημιουργήθηκε στο τέλος του αιώνα, αρχές του 16ου), οι μουσουλμάνοι υπολογίζουν τις χρονολογίες όχι από τη γέννηση του Μωάμεθ αλλά από τη φυγή του από τη Μέκκα προς τη Μεδίνα, ο Μέγας Αλέξανδρος δεν σκοτώθηκε από κάποιον φίλο του, όπως λέει στο βιβλίο ο Ιάκωβος Νοταράς στον Μωάμεθ, στο χριστιανικό Βυζάντιο δεν γίνονταν θηριομαχίες στον Ιππόδρομο και, από όσα γνωρίζω, η ορθόδοξη Εκκλησία δεν πούλησε ποτέ συγχωροχάρτια.

Η εικόνα που έχει η μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων για την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης είναι θυσίας και ηρωισμού, κάτι αντίστοιχο με τη μάχη των Θερμοπυλών, όπου ο τελευταίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος πέφτει πολεμώντας, όπως ο βασιλιάς της Σπάρτης Λεωνίδας. Αν δεχθούμε την άποψη της κ. Βιτάλη, τότε η πολιορκία θα έπρεπε να μας κάνει να ντρεπόμαστε. Πραγματικά, υπήρχαν πολλοί Βυζαντινοί που δεν πολέμησαν όπως οι εκατοντάδες (ή και χιλιάδες) καλόγεροι που προτιμούσαν την ασφάλεια των μοναστηριών από τον κίνδυνο στα τείχη, ή οι ίδιοι οι αδερφοί του Κωνσταντίνου, δεσπότες του Μυστρά Θωμάς και Δημήτριος, που τον άφησαν αβοήθητο. κανένας όμως ιστορικός δεν αμφισβητεί τον επικό χαρακτήρα της πολιορκίας και τον ηρωισμό των πολιορκημένων (ανάμεσά τους και μοναχών, που μάλιστα υπερασπίσθηκαν με επιτυχία έναν από τους πύργους των τειχών). Αυτός ο επικός χαρακτήρας θα ήταν αδύνατος αν όλοι οι υπερασπιστές ήταν ηττοπαθείς και αν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν ήταν μέχρι το τέλος εμψυχωτής της άμυνας."

Από τον Νίκο Κ. Κυριαζή

(Αναπληρωτή καθηγητή του οικονομικού τμήματος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας)

(Δημοσιεύθηκε στο ΔΙΑΒΑΖΩ τον Μάιο 2007)

KΡITIKH 9

Η δαιμονική ιεροσύνη της διαστροφής…

Επανέρχομαι μετά από καιρό στα βιβλία. Πολλά είναι αυτά που διάβασα τελευταία και για τα οποία θέλω να γράψω, σήμερα όμως σκέφτομαι να κάνω μια αυθαίρετη “ομαδοποίηση”: να γράψω για δύο (ακραία?) βιβλία που μου άρεσαν και που, χωρίς να βασίζονται σε αυτό, πατούν πολύ όμορφα επάνω στο ανθρώπινο πάθος της σαρκικής διαστροφής….

(Παρεμβάλλεται η κριτική για το βιβλίο ο «Δαιμονιστής» του Α. Κορτώ).

Tόσο ίδια, μα και τόσο διαφορετική συνάμα, η “Ιερή Παγίδα“ της Λείας Βιτάλη. Ενα από τα πιο αγαπημένα βιβλία των μπλόγγερ, αφού ήδη έχουν γράψει για αυτό οι Εαρινή Συμφωνία, Λεξημα , librofilo , Πατριάρχης , Ντροπαλός (συγγνώμη εάν παρέλειψα κάποιους).

Τι περισσότερο να γράψω εγώ για το βιβλίο? Η Λεία ακολούθησε μία από τις ιστορικές εκδοχές για την Άλωση της Πόλης και δημιούργησε ένα εξαιρετικά σωστό ιστορικό μυθιστόρημα. Το λέω αυτό γιατί η “Ιερή Παγίδα” κάνει αυτό ακριβώς που εκτιμώ στο είδος: χωρίς να ασελγεί στα ιστορικά δεδομένα, διεισδύει με θράσος στην πραγματικότητα της εποχής βοηθώντας τον αναγνώστη να κατανοήσει τις χρονικές και κοινωνικές της ιδιαιτερότητες. Διότι, όπως έχω γράψει πολλάκις, η ιστορία αποκτά ενδιαφέρον μόνον όταν ξεφύγει από την ακαδημαϊκή αποστείρωση και εισχωρήσει στα καθημερινά πάθη.

Πρωταγωνιστική φιγούρα στο βιβλίο της Λείας ο Ιάκωβος Νοταράς, ο μικρός γιος του αμφιλεγόμενου Λουκά Νοταρά, τελευταίου πρωθυπουργού του Βυζαντίου. Ο Ιάκωβος ξεκινά (χρονικά) την πορεία του στο βιβλίο ως ένας αθώος μικρός άγγελος, εξελίσσεται σε πρόσωπο κλειδί της Άλωσης και βγαίνει από αυτή κατεστραμμένος βιολογικά - αλλά έτοιμος να ηγηθεί της μεγάλης επιστροφής. Και η μεγάλη αυτή επιστροφή ξεκινά με την εκ νέου προσωπική του θυσία….

Δεν θέλω να πω περισσότερα για το βιβλίο, άλλωστε έχουν γραφεί τόσα πολλά. Εγώ θέλω να μείνω στην μαγική διαστροφή που χαρακτηρίζει την ατμόσφαιρα του έργου. Οι περισσότεροι χαρακτήρες αποπνέουν μία γλυκειά, απαγορευμένη ηδονή (για να το πω σεμνά…) σε ότι κάνουν, λένε και ζουν. Χωρίς να είναι στο προσκήνιο, ο έρωτας σε όλους τους γνωστούς συνδυασμούς υποβόσκει.

Η συνειδητή προσπάθεια των ηρώων να καταπνίξουν τις ορμές της σάρκας, τους κάνει ακόμη περισσότερο ερωτικούς - χωρίς να αναφέρω βέβαια τις ηδονικά δοσμένες σκηνές ορθοδόξων και μη ερώτων (με αποκορύφωμα την σκηνή ενός μεγαλοπρεπούς, μυητικού, σχεδόν λατρευτικού βιασμού που υφίσταται ο μικρός Ιάκωβος). Στην politically correct εποχή μας, είναι πολύ ανακουφιστικό να βλέπεις ανθρώπους του πνεύματος που δεν διστάζουν να προκαλέσουν και να μεταχειριστούν την σαρκική ηδονή ως φυσιολογικό ζητούμενο. Τρία μπράβο στην Λεία…

(Και) για αυτό το λόγο λοιπόν μου άρεσαν τα δύο βιβλία: γιατί προκαλούν ανοιχτά την αισθητική μιζέρια μας. Γιατί εκφράζουν αισθήσεις και ερεθίσματα. Γιατί έχουν άποψη και στάση. Γιατί τέλος-τέλος μπορούν να γίνουν έξοχες πηγές διαφωνίας και αμφισβήτησης. Και γιατί (ευτυχώς) απέχουν πολύ από το να είναι χλιαρά και αναίμακτα….

Δημοσιεύτηκε από τον nuwanda στο book attack (6 Σεπτεμβρίου 2007).

ΣΧΟΛΙΑ

1. Καλησπέρα από τις Βροχέλλες, Λοιπόν, δεν έκανα ποστ για το βιβλίο της Λείας, γιατί ήθελα να γράψω για τον βιασμό του Νοταρά, όπως η Λεία τον περιγράφει και σε μπάζει σε μία οθωμανική αυτοκρατορία, τόσο βουτηγμένη στες ηδονές που θα έλεγε ο μεγάλος αλεξανδρινός, όσο και στη βία.

Και το παραμύθι του μεγάλου φόβου, καλό ιστορικό μυθιστόρημα. Το παραμύθι μου άρεσε λιγάκι περισσότερο.

(Σχόλιο από ange-ta September 6, 2007)

2. Ωραίες επιλογές! Δαιμονικά…ιερές! Ή ιερά…δαιμονικές! Καλό φθινόπωρο!

( Σχόλιο από ioeu September 6, 2007)

3. Τις ευχαριστίες μου από καρδιάς. Η αλήθεια είναι ότι η Ιερή Παγίδα για κάποιο λόγο αγκαλιάστηκε και από τους μπλόγκερς φίλους. Μια ηθική ικανοποίηση για την μεγάλη ψυχική ένταση που απαιτήθηκε. Να προσθέσω μόνο ότι στα μπλογκ τους είχαν ασχοληθεί με την Ιερή Παγίδα ο reader’s diggest, η Αναγνώστρια από την Κύπρο και το Κυκλάμινο του βουνού.

(Σχόλιο από Λεία Βιτάλη September 8, 2007)

4. Τί να πω, είναι και οι δυο ως συγγραφείς (αλλά και ως πλάσματα) απολύτως αγαπημένοι. Ό,τι κι αν γράψουν έχει ήδη το ύφος τους, και με τα συγκεκριμένα ξεπέρασαν εαυτούς. Όσο για σένα, επίσης, αγαπημένος, το μόνο που μένει να επισημάνω, που μάλλον κι εσύ αυτό εννοείς είναι ότι η “σαρκική ηδονή” στα εν λόγω βιβλία δεν είναι απλώς το “φυσιολογικό ζητούμενο” αλλά αγγίζει τα όρια του υπαρξιακού (σε όλα, εξάλλου, τα άκρως ερωτικά μυθιστορήματα το ερωτικό - σαρκικό- είναι και υπαρξιακό) όπως και ο έρωτας αυτός καθ’ αυτός (νομίζω) (αλλά ίσως και να είναι γυναικείο κόλλημα περισσότερο) Φιλιά στις γυναίκες της ζωής σου, η… νονά λέω

(Σχόλιο από alef September 8, 2007)

5. Καλημέρα, ange-ta, η συγκεκριμένη σκηνή είναι από τις πιο εντυπωσιακές που έχω διαβάσει ποτέ. Σίγουρα έπαιξε ρόλο και το θεατρικό παρελθόν της συγγραφέως…

(Σχόλιο από nuwanda September 9, 2007)

6. Αγαπητή μας Λεια, εμείς σε ευχαριστούμε για το πολύ ωραίο βιβλίο! Μα είναι όντως τοσα πολλά τα κείμενα για την Ιερή Παγίδα που δεν μένει να ειπωθεί άλλο τίποτε. Μόνο να διαβαστεί το βιβλίο… Να περιμένουμε καινούριο σύντομα?

(Σχόλιο από nuwanda September 9, 2007)

7. Νονα, ο έρωτας δεν μπορεί να μην είναι υπαρξιακός, είναι η πηγή της ύπαρξης άλλωστε…. Η ομαδοποίηση μου όμως, αυθαίρετη εντελώς, πιο πολύ ήθελε να εστιάσει στο γεγονός ότι η ωμή (έως διαστροφική) περιγραφή άγριων ερωτικών σκηνών μπορεί κάλλιστα να είναι υψηλή τέχνη - αρκεί να υποστηρίζεται από δημιουργό γερό και άποψη σαφή. Να το πω κι αλλιώς? Η χυδαιότητα και η αισχρότητα δεν κρύβεται στις λέξεις ή στις πράξεις αλλά στα κίνητρα….

( Σχόλιο από nuwanda September 9, 2007)

8. Το κίνητρο (η πρόθεση, δηλαδή) κάνει το γεγονός ένα άλλο γεγονός και η λεπτομέρεια. Στα σημεία κρίνεται το παν. Στην πρόθεση (κίνητρο) όσον αφορά την ιδεολογία (δεν λέω ηθική, μακριά από μας, η πνευματικότητα είναι υπεράνω ηθικής, η ηθική αστυνομοκρατείται) και στη λεπτομέρεια, όσον αφορά την αισθητική. Το ελάχιστο είναι, τελικά, κι εκείνο που μας χαρακτηρίζει. Και ναι, συμφωνώ, σε όλα συμφωνώ.

(Σχόλιο από alef September 10, 2007)

ΚΡΙΤΙΚΕΣ 8.

Η Αλωση, ή αλλιώς η παθο γένεια μιας αυτοκρατορίας

Το χρονικό αποσιωπημένων αληθειών και υπόγειων συγκρούσεων

Στην αρχή νομίζει κανείς ότι πρόκειται γι' άλλο ένα αδιάφορο βιβλίο, που επιχειρεί να αναπλάσει μια εποχή -ειδικότερα την παλαιολόγεια περίοδο, λίγο πριν αλλά και μετά την Αλωση. Βλέπει βέβαια τη γλώσσα με την ατμοσφαιρικότητά της και την αχλή της εποχής, αναγνωρίζει το ύφος, που διακρίνεται για τη συγκρατημένη του φύση, είτε αφορά το ρεαλιστικό είτε το ονειρικό στοιχείο. Κι από κει και έπειτα, τι καινούριο μπορεί να προσφέρει αυτό το έργο στον αναγνώστη, αν ο τελευταίος δεν μαγευτεί από την εναλλαγή των χρονικών επιπέδων του, που καταρχάς φαντάζει απλώς ένα μοντερνιστικό τέχνασμα, αρκετά συνηθισμένο πλέον;

Σταδιακά βρήκα στην «Ιερή παγίδα» τα αιρετικά εκείνα στοιχεία που το εντάσσουν στο (μετα)μοντέρνο ιστορικό μυθιστόρημα και δείχνουν ότι μπορεί κανείς να διαβάσει ένα τέτοιο αφήγημα, όχι μόνο για να γνωρίσει το παρελθόν και να μάθει (πάει πλέον ο καιρός που διάβαζε κανείς λογοτεχνία, μόνο και μόνο από ιστορική περιέργεια), αλλά και για να ξαναδεί την ιστορία με άλλη ματιά.

Η ανανέωση του ιστορικού μυθιστορήματος

Το σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα (ή η ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία, για τους ειδικούς) διαφέρει από τον κλασικό πρόγονό του και αναπτύχθηκε στην Ελλάδα από τη δεκαετία του '80 με έργα όπως η «Ιστορία» του Γ. Γιατρομανωλάκη (1982), «Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ πασά» της Ρ. Γαλανάκη (1989), η «Ζαΐδα ή η καμήλα στα χιόνια» του Αλ. Πανσέληνου (1996), «Ο Καρτέσιος στην Τρίπολη» του Κ. Βούλγαρη (2003), το «Αθώοι και φταίχτες» της Μ. Δούκα (2004) κ.ά.

Σ' αυτά τα κείμενα η ιστορία ξαναδιαβάζεται και ξαναγράφεται παράλληλα με την επίσημη ιστοριογραφία, αφού στην ουσία αποτελεί κι αυτή μια ανθρώπινη κατασκευή και όχι μια αντικειμενική πραγματικότητα. Οι ίδιοι οι ιστορικοί, αναστοχαζόμενοι την επιστήμη τους, αντιλαμβάνονται πως η πραγματικότητα μπορεί να είναι μία και μοναδική, η θέασή της όμως είναι πάντοτε πολλαπλή και γι' αυτό ιδεολογικά υποκειμενική. Παράλληλα, ο συγγραφέας κοιτάζει το παρελθόν με τη δική του οπτική γωνία, η οποία είναι εξίσου ιδεολογικά προσδιορισμένη με του ιστορικού, αλλά έχει το πλεονέκτημα της ψυχολογικής και αισθητικής αντιμετώπισης της ζωής.

Στις τάσεις της «μεταμοντέρνας φανταστικής ιστοριογραφίας» (ο όρος του F. Jameson) ανήκει και η περιθωριοποίηση των μέχρι πρότινος παραδεδομένων αυθεντιών και κέντρων, όπως του άρρενος, του έθνους και της εξουσίας, με την αξιοποίηση αφανών πηγών και την ανάδειξη ανθρώπων και φωνών ξεχασμένων από την εγκεκριμένη ιστοριογραφία. Ετσι, η γυναικεία παρουσία προβάλλεται περισσότερο, καθώς οι συγγραφείς επιδιώκουν συχνά να δείξουν τον σημαντικό ρόλο που έπαιξαν οι γυναίκες, οι εθνικιστικές κορόνες μετριάζονται και αντικαθίστανται από μια διεθνιστική ματιά και τέλος η εκάστοτε εξουσία αποδεικνύεται κατώτερη των περιστάσεων.

Αλωση ή παράδοση;

Τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του σύγχρονου ιστορικού (μετα)μυθιστορήματος, που προανέφερα, χρησιμοποιεί και η Λεία Βιτάλη στο βιβλίο της. Το βασικό θετικό γνώρισμά του είναι ότι προσπαθεί να ανιχνεύσει τα αίτια της Αλωσης, χωρίς να ανατρέχει σε εικασίες τύπου Κερκόπορτας (ως εγκληματικής αμέλειας) ούτε στη στρατιωτική υπεροχή των Τούρκων, αλλά εστιάζοντας στην εσωτερική φθορά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Είναι πολύ ενδιαφέρον να βλέπει κανείς μέσα στο κείμενο τις διαμάχες ενωτικών και ανθενωτικών, οπαδών της αντίστασης και αυτών που πίστευαν στην παράδοση, εκκλησιαστικών και αυτοκρατορικών κύκλων κ.λπ. Η Αλωση της Πόλης επήλθε ως αποτέλεσμα της άλωσης των ιδεωδών που πρέσβευε η Αυτοκρατορία, της παρακμής των θεσμών και των δυνάμεων που τη στήριζαν ώς τότε -και γι' αυτό νομοτελειακά έφτασε σ' ένα τέλος και η ύπαρξή της.

Από την άλλη, αναδύονται δευτερεύουσες μορφές, όπως ο μυθιστορηματικός πρωταγωνιστής Ιάκωβος, και δίνεται η ιστορία από τη δική τους σκοπιά. Ετσι, αναπλάθεται η ψυχολογία των προσώπων, άλλοτε με ηρωικά κι άλλοτε με αντιηρωικά χαρακτηριστικά, με τις ανθρώπινες ατέλειές τους, αλλά και με τα κίνητρά τους σε κάθε στιγμή της δράσης. Η ανθρωπιστική προοπτική με τα χειρόγραφα που σώζονται από τον Ιάκωβο σηματοδοτεί την αναγέννηση των γραμμάτων στη Δύση και τη μετέπειτα επανανακάλυψη της κλασικής αρχαιότητας από την Ευρώπη. Πίσω από τα γνωστά πρόσωπα του αυτοκράτορα Παλαιολόγου και του Βενετού συμμάχου Ιουστινιάνη κινείται ο ανθενωτικός Λουκάς Νοταράς, πατέρας του πρωταγωνιστή Ιάκωβου, και ο επίσκοπος Ανθιμος. Αν δει κανείς το θέμα από την ιστορική του βάση, η Βιτάλη, εξίσου μονόπλευρα με την καθιερωμένη άποψη, κατηγορεί κύκλους της Εκκλησίας για εθελούσια παράδοση στους Τούρκους και φωτίζει τις πτυχές μιας τέτοιας εκδοχής. Αν το δει λογοτεχνικά, το σύμπαν που χτίζεται είναι πειστικό και αληθοφανές μέσα στα ιστορικά του συμφραζόμενα, που δεν αφήνουν κενά και δεν αντιφάσκουν μεταξύ τους.

Η προσπάθεια της συγγραφέως είναι άξια λόγου ως απόπειρα επανεκτίμησης πτυχών της ξεχασμένης μας ιστορίας. Το παιχνίδι εντέλει με τα χρονικά επίπεδα αποβαίνει πολύ πετυχημένο, καθώς μέσω αυτού ξεδιπλώνεται το πριν και το μετά της Αλωσης, τα αίτια και τα άμεσα αποτελέσματά της, η ζωή των Βυζαντινών στην Πόλη και στη Βενετία. Εντούτοις, δεν απέφυγε λάθη, όχι τόσο στην κατόπτευση του υλικού της όσο στη μυθοπλαστική του μετάπλαση.

Η πεζογράφος επιχείρησε να θέσει -κατά τα σύγχρονα έκκεντρα πρότυπα- τη γυναίκα στο κέντρο της δράσης, και γι' αυτό βάζει την Ιουστίνη να αφηγείται, αλλά, επειδή δεν μπορούσε να είναι στο επίκεντρο των γεγονότων, υιοθετεί (μεταφυσικώ τω τρόπω) την οπτική γωνία του αδελφού της Ιάκωβου. Μάλλον όμως αυτό δεν απέδωσε μέσα στο έργο, καθώς η εναλλαγή οπτικής γωνίας δεν έδεσε με την αφήγηση των γεγονότων. Η ίδια η αφηγήτρια φαίνεται αχρείαστη, καθώς ο αδελφός της γίνεται κατ' ουσίαν, με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, φωνή και οπτική γωνία του κειμένου, διά της τεθλασμένης οδού αφηγητής και ήρωας, που πλήρωσε οικτρά πάνω στο κορμί του αλλά και κατάφερε στο τέλος να εκδικηθεί. Δεν έδεσε επίσης και η αναφορά στον αναγνώστη, όπως γινόταν στα χρονικά (το έκανε και η Γαλανάκη στα «Αμίλητα, βαθιά νερά»), γιατί τέθηκε ασύνδετα και χωρίς συνέπεια μέσα στο βιβλίο, πιο πολύ για να δικαιολογήσει τον χαρακτήρα του χρονικού παρά για να υπηρετήσει άλλο βαθύτερο λόγο.

Η ανάγνωση πολλές φορές βαλτώνει και μπορεί να μη φανεί ενδιαφέρουσα για τον κλασικό αναγνώστη ιστορικών μυθιστορημάτων. Ενας πιο υποψιασμένος ωστόσο αποδέκτης, αν σταθεί στα αίτια πίσω από τα γεγονότα και στις δυνάμεις της ιστορίας πίσω από την επιφάνεια, θα ανταμειφθεί από την ανάγνωση.

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ- Ελευθεροτυππίας (4/05/2007)

ΚΡΙΤΙΚΕΣ 7.

Η Ιερή Παγίδα της Λείας Βιτάλη

Πιστεύω ακράδαντα στην κρυφή φωνή των πραγμάτων και των πόλεων, στην κρυφή πτυχή των γεγονότων. Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται η προσωπική μυθολογία του καθενός μας. Με όσα είδε και δεν ξέχασε ποτέ. Με όσα ξέχασε, αλλά το συναίσθημα ή η μνήμη του ανακαλεί επιλεκτικά- και κάπως «διορθωμένα». Με όσα σκέφτηκε, ονειρεύτηκε, έπλασε, επινόησε, άλλαξε. Αυτός είναι ο κόσμος του καθενός μας: ένα υποκειμενικό νησάκι μέσα στην κοινωνία των ανθρώπων που πότε εντάσσεται και πότε πλέει μονάχο, σαν σχεδία η οποία έρχεται και φεύγει αέναα.
Πιστεύω και ότι η μοίρα του ανθρώπου αλλάζει πάντοτε σε δραματικές συγκρούσεις με την Ιστορία, χωρίς αυτό να φαίνεται πουθενά στις επίσημες καταγραφές- καταγραφές του νικητή, έτσι κι αλλιώς. Πώς χάθηκε η προγιαγιά μου; Με ρωτά και με ξαναρωτά η αγαπημένη μου Σααντέτ από τη Σμύρνη. Φεύγοντας, της λέω, με τη δική μου γιαγιά και με άλλα τέσσερα αδέλφια, όλα κάτω από 15, ορφανά. Ξέρω, μου απαντά, στην ανταλλαγή των πληθυσμών.
Δεν φταίει η μικρή μου, η ακριβή μου. Οι νικητές δεν σημείωσαν (ούτε καν σε υποσημείωση) το αυτονόητο: πως ήταν πόλεμος και σκοτωνόταν κόσμος. Το δέχεται όταν της το λέω. Ομως, εξ αυτού, ανησυχώ πολύ γιατί, όταν οι πρωταγωνιστές απομακρύνονται, η αλήθεια του καθενός υποχωρεί εμπρός στη γενική αλήθεια (αν υπάρχει κάτι τέτοιο). Και δεν φοβάμαι για τη Σμύρνη αλλά για τον εμφύλιο, που, όσο πάει και χάνουμε εκείνους που αναμείχθηκαν και θα μείνει σε λίγο η ψυχρή άποψη των ιστορικών ενώ εμείς που ακούσαμε τις αφηγήσεις των ανταρτών γονιών μας ζούμε ακόμη. Κι ωστόσο, η ιστορική άποψη είναι κι εκείνη αναγκαία. Τι θα ήταν τα πράγματα χωρίς τον Θουκυδίδη και τον Επιτάφιό του; Αλλά, τα ευρήματα από το Δημόσιο Σήμα που δίνουν «πρόσωπα» στους τότε νεκρούς υπερασπιστές της πατρίδας, δεν είναι εξίσου συγκινητικά;
Μακρηγορώ, αλλά θέλω να παρουσιάσω επακριβώς το πλαίσιο μέσα στο οποίο μου «μίλησε» η Ιερή Παγίδα της Λείας Βιτάλη. Η μοίρα του ανθρώπου μέσα στη λαίλαπα των ιστορικών γεγονότων, που, βεβαίως, την επηρεάζουν. Η αληθινή μοίρα, και η επινοημένη. Ενός προσώπου, πολλών προσώπων. Κυρίων και δευτερευόντων. Ακόμα και κάποιων- η πολλών- που δεν έχουν υπάρξει αληθινά.
Η συγγραφέας ξεκινά από βάσεις εξαιρετικά στέρεες: εκτός από το αδιαμφισβήτητο ταλέντο της, έχει πείρα στη γραφή, εξαιρετική γνώση της τοπογραφίας της Κωνσταντινούπολης και γνώση- εκ των έσω, θα λέγαμε, ως εκ της καταγωγής της- της Ιστορίας. Βεβαίως, η καταγωγή δεν φτάνει. Και εκείνη εμπλούτισε πολύ τις γνώσεις της και τις πηγές της. Οπως «εμπλούτισε» και τους χαρακτήρες του μυθιστορήματός της αυτού.
Κωνσταντινούπολη, λοιπόν, 1453. Η Θεοσκέπαστη, η Βασιλεύουσα, η Πόλις, είναι έτοιμη να πέσει. Στο βάθος- βάθος ακούγεται το πλήθος που την έχει ήδη παραδώσει (ως προς την επιθυμία αλλά και τη συνείδησή του). Δεν υπάρχουν ηρωικοί μαχητές- υπερασπιστές. Ενας κουρασμένος όχλος υπάρχει, ο οποίος άγεται και φέρεται από τους ηγέτες του. Δεν θέλει να πολεμήσει, γιατί πιστεύει ότι θα τη βολέψει με τον Μωάμεθ τον Πορθητή και με τον Τούρκο. Μισεί όσους προσπάθησαν να γεφυρώσουν το σχίσμα με την Καθολική Εκκλησία και προτιμά να τουρκέψει η Αγιά Σοφιά παρά να πατήσει ξανά το πόδι του εκεί για λειτουργία ο καθολικός καρδινάλιος.
Κινδυνεύω να επισύρω την μήνιν των «ελληναράδων» αλλά κάπως έτσι, όπως την δίνει η Λεία Βιτάλη στο μυθιστόρημά της, είναι και η δική μου αίσθηση για τις τελευταίες εβδομάδες της Κωνσταντινούπολης, από τα διαβάσματα τόσων χρόνων. Και μιλώ για τις διάφορες πηγές, όχι για διαστρεβλωμένες παρουσιάσεις που γέρνουν προς τα εδώ και προς τα εκεί. Δεν είναι γι’ αυτό, όμως, που το πλαίσιο μου φαίνεται εξαιρετικά καμωμένο. Είναι διότι, όποια και αν τελικά είναι η ιστορική αλήθεια (γιατί υπάρχει και το λεγόμενο «αντικειμενικό») η συγγραφέας κατάφερε να δώσει τη δραματική και πλήρη εικόνα μιας πόλης ελάχιστα πριν από την πτώση της και αμέσως μετά. Με την ανάσα του Πολέμου και της Κατάκτησης να ακούγεται στο σβέρκο της. Σπουδαίο επίτευγμα!
Εννοείται ότι μονάχα αυτό δεν θα έφτανε. Και πράγματι, η συγγραφέας προχώρησε. Με μαεστρία και με την ικανότητα εξαιρετικού τεχνίτη, κατόρθωσε να στήσει μέσα σε αυτό το σκηνικό τη δική της ιστορία. Αφηγείται η κόρη του Λουκά Νοταρά, του πρωθυπουργού όταν έγινε η άλωση. Στη διάρκεια της αφήγησης παρουσιάζεται και άλλο ένα πρόσωπο ως κυρίαρχο, αυτό που είναι και ο αληθινός πρωταγωνιστής του βιβλίου. Ο Ιάκωβος Νοταράς, ο μικρός, αγαπημένος άγγελος της οικογένειας, ο χαϊδεμένος γιός που θα περάσει δια πυρός και σιδήρου από τα 13 του και μέχρι το τέλος του μυθιστορήματος.
Αφήγηση πυκνή, με στοιχεία επινοημένα ή πραγματικά που πείθουν και την εξυπηρετούν, χαρακτήρες δομημένοι σωστά, πλοκή που εξελίσσεται σπειροειδώς. Με έναν μοντέρνο τρόπο, η Λεία Βιτάλη στήνει ένα ιστορικό μυθιστόρημα- που, πάντως έχει αρχή, μέση και τέλος. Πότε μέσα από τα μάτια της κόρης και πότε μέσα από αυτά του γιου των Νοταράδων, μας παρουσιάζει μια ιστορία γεμάτη ίντριγκες, πάθη, ανατροπές, χαρές, λύπες, εξάρσεις, μετουσιώσεις. Μια συναρπαστική ιστορία! Η εξαίσια γραφή της σε κάνει να παρακολουθείς με αμείωτο ενδιαφέρον και κάποιες φορές με κομμένη την ανάσα τη ζωή του μικρού Ιάκωβου για τον έρωτα του οποίου, λέει η Βιτάλη, επέμεινε ο Μωάμεθ να κυριεύσει την Πόλη.
Τι κι αν ήταν, τι κι αν δεν ήταν έτσι; Πάντως η άλωση πέρασε από το μικρό τρυφερό κορμάκι του: τον ευνούχισαν, τον μαστίγωσαν, τον κράτησαν δούλο, αλλά και μοιράστηκε το κρεβάτι του με τον Πορθητή. Η μεγάλη αδυναμία του Μωάμεθ προς εκείνον θα τον κάνει να λάβει την απόφασή του στα δύσκολα: να επιστρέψει για να τον σκοτώσει, ώστε να ωφεληθεί η πατρίδα. Αλήθεια; Ψέματα; Ποιος νοιάζεται, αλήθεια, με ένα τέτοιο κείμενο, που σπαρταράει;
Δεν έχει λοιπόν αδύνατα σημεία το βιβλίο; Κατά την άποψή μου ελάχιστα. Είναι εκείνα στα οποία αφηγείται η κόρη και ρωτά κάθε τόσο την άποψη του φανταστικού μελλοντικού της αναγνώστη. Κάτι που θα ήταν μάλλον απίθανο να συμβαίνει, αφού η νεαρά, κανονικά, δεν θα πρέπει να είχε αίσθηση ότι τα γραφτά της θα διαβαστούν. Επίσης, σε κάποιες στιγμές, ξεφεύγουν λέξεις της δικής μας σημερινής καθημερινότητας. Κατά τα λοιπά, είναι άψογο αφού οι μεν συμπτώσεις με τα φυλακτά αποδεικνύεται ότι δεν ήταν συμπτώσεις παρά μόνο στο μυαλό του Ιάκωβου (το λέω γιατί στην αρχή τόσες συμπτώσεις με είχαν προβληματίσει) τα δε λογικά άλματα που γίνονται δεν έχουν κενά.
Για να συνοψίσω: ένα καλογραμμένο, εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, το καλύτερο που έχω ίσως διαβάσει τον τελευταίο καιρό, με τις πτώσεις και τις ανόδους των ηρώων του, με μια ατμοσφαιρική σφραγίδα μοναδική και με θαυμαστή αφήγηση. Σαν να ήμουνα εκεί ένιωθα όσο το διάβαζα. Σαν να παρακολουθούσα με σφιγμένη την καρδιά και κομμένη την ανάσα. Και μετά, σαν να παρακαλούσα, στη Βενετία πια, να αλλάξουν τα πράγματα, να μην υπάρχει πια τόσος πόνος, τόσο δάκρυ. Μου είναι ακατανόητο πώς δεν είναι από τότε που εκδόθηκε μέχρι τώρα αδιαλείπτως στα ευπώλητα. Μακράν το ωραιότερο του 2006!

Από την ΕΑΡΙΝΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ (http://many-books.blogspot.com στις 7.4.2007)

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΣΤ

elpida said...

Χριστός Ανέστη και Χρόνια Πολλά, εαρινή μου συμφωνία! Ελπίζω να πέρασες ωραία το Πάσχα!
Για αυτό το βιβλίο έχω ακούσει πολύ καλά λόγια και νόμιζα πως ήταν στα ευπώλητα. Δεν το έχω διαβάσει ακόμα, αλλά είναι στη λίστα μου.Τώρα που διάβασα την κριτική της Ελένης Γκίκα και την δική σου, θα του δώσω προτεραιότητα. Ακούγεται πολύ ενδιαφέρον!

scalidi said...

Εγώ δεν τρέφω καμία ιδιαίτερη προτίμηση στα ιστορικά μυθιστορήματα -για την ακρίβεια συχνά τα βαριέμαι- αλλά αυτό ήταν διαφορετικό της Λείας. Ήταν ένα βαθύ ψυχικό τοπίο που με έκλεισε μέσα στην υποβλητική του ατμόσφαιρα και δεν μπόρεσα ούτε να του αντισταθώ ούτε να του ξεφύγω.

elpida said...

Σταυρούλα μου, κι εγώ δεν τα πάω καλά με τα ιστορικά. Με έπεισε όμως η φιλενάδα μας από δω και σήμερα τ' αγόρασα.
Χριστός Ανέστη, Σταυρούλα μου!

Εαρινή Συμφωνία said...

Για τα ιστορικά μυθιστορήματα συμφωνώ, όπως συμφωνώ και γι' αυτό που λες περί της Ιερής Παγίδας.
Κατερίνα- κυκλάμινο, δεν θα χάσεις, πίστεψέ με.

kyriaz said...

Καλογραμμένη κριτική παρουσίαση του βιβλίου-αληθινή διαφήμιση...
Αναρωτιέμαι ποια είναι η άποψη της κυρίας Βιτάλη τόσο για τα πολλά θετικά όσο και για τα ελάχιστα αρνητικά που επισημαίνεις...

ioeu said...

Έξοχο κείμενο για ένα πραγματικά έξοχο βιβλίο!
Να μου επιτρέψεις να επισημάνω (κάτι που έχω κάνει και άλλου)ότι οι επαναλαμβανόμενες "έξοδοι" προς τον αναγνώστη είναι ένα αφηγηματικό εύρημα της Βιτάλη που με ενθουσίασε. Αφήνει να ξεδιπλωθεί η λεπτή ειρωνεία και να σχολιάσει εμμέσως συμπεριφορές και ιδέες...

Ως προς τις λέξεις της δικής μας καθημερινότητας, μπορείς να μου επισημάνεις μια δυο για να δω τι εννοείς?

Η προσέγγισή σου "σάρκινη", ανάλογη με το περιεχόμενο του βιβλίου...

Εαρινή Συμφωνία said...

Για να πω την αλήθεια, Kyriaz, με την κ. Βιτάλη δεν γνωριζόμαστε καθόλου μα καθόλου, κι έτσι δεν ξέρω την άποψή της.
Ioeu αγαπητέ, μόλις επιστρέψει στα χέρια μου το βιβλίο, θα σου πω. Μέχρι στιγμής βρίσκεται... σε ξένα χέρια (ήτοι, το δανείστηκαν οι φίλοι μου). Για να σου πω και τον πόνο μου, όχι διότι διάβασαν το κείμενό μου- ούτε καν ότι έχω μπλογκ δεν το γνωρίζουν, πλην του alef- αλλά διότι τους το είπα προφορικά! Εννοώ πάντως κάτι σαν «πλάκα που έχει» (μη το πάρεις αυτολεξεί. Τέτοιες εκφράσεις).

Λεία Βιτάλη said...

Ευχαριστώ θερμά την Εαρινή Συμφωνία για τα καλά της λόγια. Η χαρά μου είναι μεγάλη διότι κατόρθωσα να "επικοινωνήσω" μαζί της μέσω του βιβλίου μου κι αυτό είναι το ζητούμενο ενός συγγραφέα. Άλλωστε αυτό πιστεύω για την τέχνη έτσι κι αλλιώς. Ότι το ζητούμενο είναι η επικοινωνία.
Έχω ως αρχή μου να μη σχολιάζω τις κριτικές που αναφέρονται στα βιβλία μου. Το κάνω μόνον όταν προσκληθώ. Επειδή λοιπόν ο
kyriaz
αναρωτήθηκε ποια είναι η γνώμη μου για τα σχόλια της εαρινής συμφωνίας θέλω να πω ακριβώς το ίδιο. Δεν σχολιάζω τα σχόλια. Είναι προσωπικές απόψεις. Για τα πολλά θετικά χαίρομαι. Για τα ελάχιστα αρνητικά χαίρομαι επίσης.
ioeu
Σ' ευχαριστώ για την διεισδυτική ματιά σου.
elpida
Καλή μου, η Ιερή Παγίδα δεν είναι στα ευπώλητα. Ούτε σε κάποια λίστα για βράβευση. Σ' ευχαριστώ πάντως που θεώρησες ότι θα ήταν εκεί.

Εαρινή Συμφωνία said...

Λεία Βιτάλη, ευχαριστώ για την επίσκεψη. Πραγματικά το απόλαυσα το βιβλίο, κάτι που- αλήθεια το λέω- δύσκολα μου συμβαίνει τα τελευταία χρόνια. Να είστε καλά και να γράφετε.

ioeu said...

να είστε καλά και να δανείζετε!...
τελώ εν αναμονή...
τα σέβη μου!

elpida said...

Κυρία Λεία Βιτάλη
Κυρία Λεία μου, σίγουρη ήμουν! Γι΄αυτό και ξαφνιάστηκα! Με τόση "προίκα" πίσω σας και τέτοια μόρφωση, το θεώρησα δεδομένο!
Τελικά,είμαι πολύ εκτός!
Εγώ πάντως σας θαυμάζω, γενικώς! Σας έχω πολύ ψηλά και δεν πρόκειται καμμιά λίστα ή βράβευση να σας αλλάξει θέση. Έχω δει το μπλογκ σας και μάλιστα δεν έγραφα εκεί, (μετά), για να μη λένε κάποιοι, ότι έρχομαι για να κλέψω απ' την δόξα σας. Κι όχι μόνο στο δικό σας μπλογκ, αλλά και σε άλλων ανθρώπων και συγγραφέων που θαυμάζω.
(Δικό μου βέβαια το πρόβλημα! Προέκυψε όμως στην πορεία, γιατί στην αρχή έγραφα παντού.)
Πήρα το βιβλίο σας, αλλά περιμένω να φύγουν οι μουσαφιρέοι μου για να το διαβάσω. Δεν είμαι κριτικός, μα ότι νιώσω, θα σας το στείλω με μαιλ! Να είστε σίγουρη!
Να είστε καλά, πάντα να γράφετε και να ξέρετε πως η λίστα βρίσκετε στις καρδιές των ανωνύμων αναγνωστών. Εγώ τουλάχιστον εκεί την βρίσκω και ξέρω πως έχω καταλάβει μια σταθερή θέση. Σαν μέτρημα μπορεί να είναι μικρή, μα σαν εκδήλωση είναι μεγάλη! Είναι τα γράμματα, τα τηλέφωνα, οι αληθινές αγκαλιές!
Κι αυτά νομίζω σε σας δεν λείπουν!
Έτσι δεν είναι;
Χάρηκα που τα είπαμε, έστω κι από δω! Πιστεύω θα σας γράψω σύντομα.
Καλές εμπνεύσεις και Καλή επιτυχία στην Ιερή παγίδα που και ο τίτλος ακόμα, με βάζει σε αγωνία!
Καλό ξημέρωμα!
Με εκτίμηση
Κατερίνα

Katoikidio said...

Αγαπητή Εαρινή Συμφωνία,
Μέσα στις Πασχαλινές διακοπές διάβασα το βιβλίο της Λείας Βιτάλη μαζί με μερικά άλλα για να συμπληρώσω την άποψή μου περί της βιβλιοπαραγωγής του 2006. Θα ήθελα να σάς πληροφορήσω ότι καθ' υπόδειξή σας συμπεριέλαβα το βιβλίο μαζί με κάποια άλλα στη λίστα της ψηφοφορίας. Οπότε μπορείτε να το ανακοινώσετε στους φίλους σας στη μπλογκόσφαιρα.
Δεν θα γράψω σχόλια τώρα, αλλά θα παραπέμψω σε κριτικές του βιβλίου όταν έρθει η ώρα.

elpida said...

Αγαπημένη μου εαρινή συμφωνία, είχες μεγάλο δίκιο! Σε παραδέχομαι!
Διάβασα την Ιερή Παγίδα και έμεινα! Αυτό το βιβλίο δύσκολα θα το ξεχάσω! Η Λεία είναι μεγάλο ταλέντο! Κι όσο σκέφτομαι πως "δένει" τόσο ταιριαστά αλήθειες και φαντασία, τόσο πιο πολύ την θαυμάζω! Σα να τα έζησε η ίδια!
Να είναι καλά και να γράφει, καθώς κι εσύ! Να μας προτείνεις καλά βιβλία και να γράφεις συνάμα....
μη ξεχνιόμαστε!
Α! και μια διαφωνία μεταξύ μας!
Εμένα μου άρεσαν πολύ αυτές οι αθώες πεταχτές ερωτήσεις μεσ΄το βιβλίο! Τις έβρισκα σαν βαθιές ανάσες για να συνεχίσω παρακάτω ή με προβλημάτιζαν περισσότερο.
Το είδα πρώτη φορά σε βιβλίο και πολύ μ' άρεσε!
Γούστα είναι αυτά! Ε;
Φιλιά πολλά!
Καλό βράδυ!
Και συγχαρητήρια για την κριτική σου!Εννοείται!

ange-ta said...

Καταπληκτικό βιβλίο, όπως και το παραμύθι του μεγάλου φόβου!
Εξαίρετη η Λεία, να είναι καλά να έχει εμπνεύσεις και να μας γράφει ωραία βιβλία.
(τώρα γιατί έχω την εντύπωση, ότι αυτό το σχόλιο μου το έχω ξαναγράψει σ αυτό το μπλόγκ;; τρέχα γύρευε)
καλό μήνα ε.σ. και καλή πρωτομαγιά

KΡΙΤΙΚΕΣ 6.

Το Βυζάντιο στην εποχή μας

Στο Παραμύθι του μεγάλου φόβου, ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα της Λείας Βιτάλη που εκδόθηκε εδώ και μια εξαετία ,η εξιστόρηση άρχιζε εβδομήντα χρόνια πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης,με τον θάνατο του Ανδρόνικου Παλαιολόγου.Αλλά το μεγαλύτερο μέρος της επεκτεινόταν γεωγραφικά στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα,στον `Αγιον `Ορος και στο Μυστρά,παρακολουθώντας τη ζωή,τις δοκιμασίες και τον θάνατο του Ιουβενάλιου,του αυτοκρατορικού νόθου που προσπάθησε να υλοποιήσει τις θεωρίες του δασκάλου του,Πλήθωνα του Γεμιστού, δημιουργώντας ένα άκρως επαναστατικό για την εποχή του,λαϊκό κίνημα των μη προνομιούχων,το οποίο συκοφάντησε και διέλυσε συστηματικά το μακρύ χέρι της τότε εκκλησιαστικής εξουσίας της βασιλεύουσας.Στην τωρινή,Ιερή Παγίδα, η Άλωση είναι ένα “χθεσινό” γεγονός.Μόλις πέντε χρόνια έχουν περάσει από την πτώση της Πόλης και οι τρεις θυγατέρες του μεγάλου βυζαντινού άρχοντα Λουκά Νοταρά,πρωθυπουργού του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, είναι εγκατεστημένες στη Βενετία, έχοντας διαφύγει έγκαιρα από τη μεγάλη σφαγή αλλά με τίμημα το πένθος για όσους της οικογένειας έμειναν πίσω και εκτελέστηκαν. Πατέρας και αδέλφια. Εδώ κάπου περνούν σε δεύτερη μοίρα οι συναινέσεις των ιστορικών,δηλαδή τα τεκμηριωμένα και επιβεβαιωμένα από διάφορες αρχειακές πηγές γεγονότα. Αρχίζει την καθαυτό δράση της η συγγραφική φαντασία,γεμίζοντας τα κενά της μεγάλης αφήγησης που είναι η Ιστορία με τα μικρότερα αλλά όχι και επουσιώδη γεγονότα της μυθοπλασίας, θέλοντας να κάνει πιο ένσαρκη την ενίοτε ξηρή διαδοχή ημερομηνιών και ονομάτων.

Και με άλλες ευκαιρίες είχα επισημάνει ότι την Βιτάλη την προσελκύουν ιστορικές στιγμές γενικότερων κρίσεων.Γνωρίζουμε,λ.χ., ότι για μια μακρά περίοδο,πριν από την `Αλωση,τα περιστατικά και οι συνειδήσεις των ανθρώπων βρίσκονταν σε έκρυθμη κατάσταση,καθώς το Βυζάντιο ως κρατική οντότητα διαλυόταν.Αλλά και στην Τρομοκρατία της μνήμης (1993),τα γεγονότα του τριημέρου του Πολυτεχνείου το 1973 και η τελική άλωσή του επιδρούν διαλυτικά στον ψυχικό κόσμο της νεαρής γυναίκας του βιβλίου. Συγκριτικά όμως με τα σύγχρονα θέματα, ούτε λόγος ότι η συγγραφική φαντασία έχει πολύ πιο ελεύθερο πεδίο όταν θέλει να ανασκευάσει μια εποχή σαν αυτή της Ιερής Παγίδας. Εν πολλοίς ο κόσμος του Βυζαντίου είναι αχαρτογράφητος και αινιγματικός,κάτι που δίνει στο εγχείρημα του σύγχρονου συγγραφέα μια γοητεία,παρέχοντάς του “ελευθερία κινήσεων”. Δεν λέω πως δεν υπάρχουν τεκμήρια σοβαρά για τη χρήση της κατοπινής έρευνας,αλλά το ότι ένα μέγιστο μέρος τους έχει διασωθεί από τα μοναστήρια με αλλεπάλληλες μεταγραφές,δεν αποτελεί ίσως εγγύηση της ιστορικής ακρίβειας. Επιπλέον,τα υπάρχοντα τεκμήρια είναι εξαιρετικά δυσκολο να απομονωθούν από θρύλους, λαϊκές δοξασίες και διαχρονικές λογοτεχνικές παραδόσεις.`Οπως όμως και να έχει, σε μια εποχή όπως η τρέχουσα, όπου αμφισβητείται όλο και πιο πολύ ι η μια και μοναδική άποψη για οποιοδήποτε συλλογικού χαρακτήρα,σημαντικό γεγονός, η μυθιστορηματική αφήγηση διεκδικεί τη δική της αλήθεια, την δική της πραγματικότητα.

Η ευρηματική της Βιτάλη αρχίζει να αναπτύσσεται και να αποδίδει λογοτεχνικά, στο σημείο εκείνο όπου εντοπίζεται το κενό ή η διχογνωμία των ιστορικών τεκμηρίων.Πράγματι,ο νεώτερος γιός του Λουκά Νοταρά,ο δεκατετράχρονος Ιάκωβος ή Ισαάκιος,εκτελέστηκε μαζί με τους συγγενείς του από τον Μωάμεθ τον Πορθητή ή,μήπως ισχύει η άλλη,πιο ευφάνταστη εκδοχή για την τύχη του:ότι δηλαδή τον συνέλαβαν οι τούρκοι και τον πήγαν,πρώτα στην Πόλη και έπειτα στην Αδριανούπολη,στο σουλτανικό χαρέμι ;Επιλέγοντας την εκδοχή αυτή,η συγγραφέας της Ιερής Παγίδας μπαίνει όπως και στο προηγούμενο βιβλίο της, Το παραμύθι του μεγάλου φόβου, στον γοητευτικό χώρο των απόκρυφων διηγήσεων, ένα χώρο που της είναι ιδιαίτερα αγαπητός, γιατί αφ’ ενός της δίνει την ευκαιρία να δημιουργήσει τις λογοτεχνικές αλχημείες της και να φανταστεί καταστάσεις πέρα από τις παραδεδομένες και ,αφ’ ετέρου, να κάνει ενδιαφέροντες συμφυρμούς εν μέρει πραγματικών και πλασματικών προσώπων.Λ.χ.,στο βιβλίο της παρελαύνουν ο Βησσαρίων,ο Γεννάδιος Σχολάριος,ο Ιωάννης Καντακουζηνός, αλλά μαζί με αυτούς υπηρέτες,εκκλησιαστικοί λειτουργοί,σκλάβοι και μυστικοσύμβουλοι που η μυθιστοριογράφος τους επινοεί για δείξει ότι πλάι στο ιστορημένο πάλλεται το ανιστόρητο.`Οτι κανένα γνωστό γεγονός,σημαντικό ή επουσιώδες ,δεν υπάρχει μόνο με τους διασωθέντες πρωταγωνιστές του.Από την πλευρά αυτή,λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι σε όλα τα βιβλία της η Βιτάλη ενδιαφέρθηκε να δείξει τον κόσμο των αφανών. `Οχι μόνο των αφανών ,των ανωνύμων της ζωής που περνούν στη σκιά της κάθε αφήγησης ,αλλά ακόμα και των αφανών πλευρών που έχει ο βίος των ιστορικών μορφών, οσοδήποτε και αν αυτές οι μορφές μας παραδόθηκαν με έναν δεδομένο χαρακτήρα.

Για να επιστρέψουμε όμως στην Ιερή Παγίδα, τον χαμένο αδελφό, τον Ιάκωβο, ξαναβρίσκουν απροσδόκητα οι τρεις θυγατέρες του Νοταρά στη Βενετία, σώζοντάς τον από την βασανιστική δουλεία του.Η δε Ιουστίνη,η μικρότερη από τις τρεις και βασική αφηγήτρια,γίνεται κυριολεκτικά το πρόσωπο που υφαίνει για λογαριασμό τής Βιτάλη την όλη μυθοπλασία.Με χρονικά άλματα και επιστροφές, με πληροφορίες που έχει αντλήσει από τα χειρόγραφα που της εμπιστεύθηκε ο αδελφός της-με τον οποίο μάλιστα φτάνει στο σημείο της απόλυτης ταύτισης και συμπάθειας,νομίζοντας σε ορισμένα σημεία ότι αυτή είναιαυτός ή το αντίστροφο-με αναμνήσεις δικές της και άλλων,διασταυρώνει ως persona της συγγραφέως τα πάντα,συνθέτοντας την δική της εκδοχή για όσα έγιναν και γίνονται.`Αλλοτε πρωτοπρόσωπα,μεταφέροντας σκέψεις,περιστατικά,εντυπώσεις,εικασίες,εικόνες που έζησε και είδε η ίδια, άλλοτε έμμεσα, αφήνοντας να ακουστούν συνειδητά, μέσα από τη φωνή της,παρέμβλητες περιγραφές συμβάντων από ημερολόγια, έγγραφα και επιστολές που γεμίζουν τα όποια κενά έχει η δική της αφήγηση και που δίνουν λεπτομέρειες τις οποίες δεν θα μπορούσε η ίδια να γνωρίζει. `Αλλοτε,τέλος,προοικονομώντας για λογαριασμό του αναγνώστη αυτό που πρόκειται να συμβεί,κάτι που που συμβαίνει συχνά στις αφηγήσεις που διαθέτουν το στοιχείο της παραμυθιτικής ανιστόρησης, αρχής γενομένης από την ομηρική Οδύσσεια.
Πρόκειται,όπως είπαμε, για ένα πολυπρόσωπο περιπετειώδες μυθιστόρημα, μαστορεμένο στο μεγαλύτερο μέρος του με ρεαλιστική προφάνεια,με χιούμορ,με αφέλεια εκεί όπου χρειάζεται.Αλλά και λυρική διάθεση η οποία κυρίως ανυψώνει τον τόνο της αφήγησης στις ονειροπολήσεις των προσώπων ,στις φαντασιώσεις αλλά και στις πολλές αισθησιακές εντάσεις τους-αν και ορισμένες από αυτές όπως και ορισμένοι διάλογοι ,προς το τέλος του βιβλίου,νομίζω ότι ρέπουν προς την μελοδραματική υπερβολή.`Ομως εκεί που νομίζω ότι φαίνεται κυρίως η ικανότητα της Βιτάλη είναι στη διαγραφή των χαρακτήρων της. Είτε έχουν ένα όνομα γνωστό από τα διάφορα βυζαντινά χρονικά (του Χαλκοκονδύλη και του Φραντζή),είτε αποτελούν επινοήσεις,ζουν στην Ιερή Παγίδα μια άλλη ζωή, εξαρτώμενη απολύτως από τα δεδομένα της μυθοπλασίας.Κάτι που ασφαλώς δεν είναι λίγο,γιατί δείχνει την προσεκτική οργάνωση του μυθιστορήματος.Εντέλει, όλοι τους,ευγενείς και πληβείοι,νικητές και ηττημένοι, κατοικούν έναν κόσμο που δεν διαφέρει και πολύ από τον κόσμο που συναντήσαμε στο Παραμύθι του μεγάλου φόβου.`Οχι μόνο γιατί αναπαριστάνουν και τα δυο κορυφαίες στιγμές της τελευταίας, πτωτικής και παρακμιακής περιόδου του Βυζαντίου, αλλά και γιατί εκφράζουν άμεσα ή έμμεσα τις ίδιες περίπου θέσεις της συγγραφέως για τους κανόνες της ιστορίας,τα κοινωνικά ήθη και τα πολιτικά συστήματα,προβάλοντας μέσα από το χρονικά δεδομένο και το γεωγραφικά προσδιορισμένο το διαχρονικά και διατοπικά δυνητικό.Οι δολοπλοκίες,ο αδυσώπητος αγώνας για την εξουσία,η σήψη που διογκώνονται ως φαινόμενα της βυζαντινής κοινωνίας στο σύνολό της,όσο περισσότερο εντείνονται τα σημάδια διάλυσης της πάλαι ποτέ αυτοκρατορίας.Και να σταθούμε επίσης στο στοχαστικό μέρος του βιβλίου,στις παρατηρήσεις για τη σύγκρουση του Χριστιανισμού με το Ισλάμ,την εσωτερική δομή των κοινωνιών της Δύσης και της Ανατολής που δεν έχουν αλλάξει και πολύ,την ιστορία που όπως πάντοτε γράφεται από την πλευρά εκείνων που κατορθώνουν και επιβιώνουν σε οποιαδήποτε κατάσταση.

ΑΛΕΞΗΣ ΖΗΡΑΣ

(Δημοσιεύτηκε στην ΑΥΓΗ 4.3.2007)

ΚΡΙΤΙΚΕΣ 5

Πικρός βυζαντινός καφές: Βιτάλη

Λεία Βιτάλη, Ιερή παγίδα

Στην ανανέωση του ιστορικού μυθιστορήματος η “Ιερή παγίδα” ακολουθεί τις καινοτομίες του είδους ως προς στα εξής:1. Καταπιάνεται με τη Βυζαντινή περίοδο, η οποία δεν ήταν μέχρι πρότινος και πολύ αγαπημένη, αν και τα τελευταία χρόνια επανήλθε με τον “Σκούφο από πορφύρα” της Μ. Δούκα ή τους “Παλαιολόγους” του Λεονάρδου. (Και εγώ σαν Βυζαντινός Πατριάρχης άλλο που δεν θέλω για αυτήν την παραγνωρισμένη περίοδο του ελληνισμού).2. Βάζει γυναίκα αφηγήτρια, που σπάει την ανδρική κυριαρχία στις ιστορικές μορφές, και δικαιολογείται να εξιστορεί ένα χρονικό με διαφορετική εκδοχή από τα συνηθισμένα. Το ίδιο έκανε πάλι η Δούκα στον “Σκούφο από πορφύρα” αλλά και άλλοι συγγραφείς.3. Βρίσκει κενά στην ιστοριογραφία και τα συμπληρώνει με δική της εξήγηση των παρασκηνίων.4. Χειρίζεται επάξια τις αναχρονίες, καθώς κινείται εναλλάξ στα πριν το 1453 γεγονότα και στα μετά, χρόνος που συνταιριάζεται με την εναλλαγή στον τόπο, από την Κωνσταντινούπολη στη Βενετία με μια παρένθεση στην Αδριανούπολη.5. Έξοχη αποτύπωση του ευνουχισμού του ήρωα που αγγίζει τα όρια μιας σκληρής εικονοποιίας με απαράμιλλο ωστόσο αισθητικό αποτέλεσμα.6. ΠΡΩΤΙΣΤΟ: Η Βιτάλη προβληματίζεται πάνω στα αίτια της πτώσης της Πόλης Η αφήγηση, κατά τον Κούρτοβικ στο “Πού κοιτάζει ο δικέφαλος αετός”, (20.1.2007) “αμφισβητεί την αλήθεια των άλλων αφηγήσεων για την Άλωση”. Έτσι, “Η εικόνα που μας δίνει για την Κωνσταντινούπολη των παραμονών της Άλωσης μικρή σχέση έχει με την καθιερωμένη. Η Πόλη έχει ουσιαστικά αλωθεί εκ των ένδον πριν ακόμη την πατήσει ο Μωάμεθ. Ο Κωνσταντίνος αντιμετωπίζει την κατακραυγή του λαού του, που τον βρίζει προδότη για τη φιλοενωτική πολιτική του. Οι καλόγεροι πρωτοστατούν σε συνωμοσίες εναντίον του και πολλοί από αυτούς συνεργάζονται κρυφά με τους πολιορκητές. Ο Λουκάς Νοταράς θεωρεί αναπόφευκτο το τέλος της αυτοκρατορίας και αποβλέπει στη διαφύλαξη των προνομίων της τάξης του, γιατί, όπως λέει, οι αυτοκρατορίες παρέρχονται, αλλά μένουν εκείνοι που έχουν τη δύναμη με το χρήμα τους να κινούν την Ιστορία.”. Ο αναγνώστης εντέλει ξαναβλέπει τα γνωστά γεγονότα από άλλη εστίαση.Από την άλλη, το σοβαρότερο αρνητικό στοιχείο είναι η προσπάθεια να αφηγηθεί την ιστορία μια γυναίκα, που πολύ λίγη συμμετοχή μπορούσε να έχει στα γεγονότα. Ο Reader (7.1.2007) το εξηγεί ως εξής: «Πολλά από τα γεγονότα δεν τα έχει δει, σε πολλά είναι μάλλον εξωπραγματική η παρουσία της και όταν εξαντλούνται τα επιτυχημένα συγγραφικά τρικ και κλισέ (όπως η ανάγνωση ενός ημερολογίου) η όλη υπόθεση “μπάζει’’ κάτι που μπορούσε να αποφευχθεί με την ουδέτερη τριτοπρόσωπη περιγραφή.»Αυτό που προβληματίζει εμένα περισσότερο είναι η τάση του ιστορικού μυθιστορήματος. Ωραία, επιχειρεί να αναιρέσει την υποκειμενικότητα της ιστοριογραφίας, ωραία, προσπαθεί να ξαναδεί την ιστορία από άλλη σκοπιά… Αλλά μήπως εγκαθιδρύει μια άλλη μεροληψία στη θέση της παλιάς, μήπως υιοθετεί μια εξίσου μονόπλευρη θεώρηση και έτσι πλασάρει στον αναγνώστη μια αλήθεια εξίσου μονοδιάστατη; Κι αν η απάντηση είναι ότι η μυθοπλασία αναγκαστικά στήνει τη δική της (υποκειμενική) αλήθεια, τότε η λύση είναι το ανοιχτό μυθιστόρημα, που δεν χειραγωγεί προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, αλλά αφήνει εναλλακτικές επιλογές στον αναγνώστη.

Πατριάρχης Φώτιος (vivliocafe.blogspot.com)
(Δημοσιεύτηκε 15.3.2007)

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΣΤ

vasanta said...
Κατά τη γνώμη μου, ο όρος "ιστορικό μυθιστόρημα" είναι ευρύς και ταυτόχρονα εξαιρετικά περιορισμένος. Γιατί ένα μυθιστόρημα αυτού του είδους να διεκδικεί δάφνες ντοκιμαντερίστικου χρονικού;Ποια πτυχή του είναι αξιολογικά σπουδαιότερη: το ιστορικό πλαίσιο ή οι προσωπικές ιστορίες των ηρώων, που και στην περίπτωση που πρόκειται για υπαρκτά πρόσωπα η ζωή τους αντιμετωπίζεται από συγκεκριμένη οπτική και διανθίζεται ακόμα και με γεγονότα επινοημένα;Κατά πόσο, για παράδειγμα, ο "Μπαουντολίνο" του Έκο είναι ιστορικό μυθιστόρημα;
16:37
pelegrina said...
Καλησπέρα σαςΈνα βασικό χαρακτηριστικό αυτού του βιβλίου (το έχω μισοδιαβασμένο -όχι,δεν το παράτησα, απλώς διαβάζω ακανόνιστα και πολλά μαζί)είναι ότι δίνει την αίσθηση πως η συγγραφέας "αγαπάει" πραγματικά το -δύσκολο- θέμα της, το νοιάζεται, το "αγκαλιάζει" και το ζωντανεύει με θέρμη και ενδιαφέρον. Αυτό πάλι που λέτε για το ανοιχτό και το κλειστό: υπάρχουν αναγνώστες που όσο "ανοιχτό' και να είναι το μυθιστόρημα, ως κλειστό το διαβάζουν. Πάντα βρίσκουν "τι θέλει να σου πει". Πώς τα καταφέρνουν δεν ξέρω, αλλά νομίζω πως είναι κυρίως δική τους ψυχολογική ανάγκη. Άρα, νομίζω για το κοινό δεν έχει και μεγάλη σημασία αν θα είναι ανοιχτό ή κλειστό. Για την κριτική βεβαίως μάλλον έχει.Καληνύχτα
21:08
ΒΙΒΛΙΟΚΑΦΕ said...
Αγαπητή Vasanta,ο όρος "ιστορικό μυθιστόρημα" όντως διευρύνεται και στενεύει ανά εποχή. Σε κάθε τέτοιο δείγμα η προσωπική ζωή -υπαρκτών ή πλασματικών- προσώπων συνυφαίνεται με τα γεγονότα της εποχής, άλλοτε υπέρ των μεν κι άλλοτε υπέρ των δε.Πέρα από αυτό, δεν καταλαβαίνω την απορία σου. Αν γίνεις πιο σαφής, θα επανέλθω.Αγαπητή Pelegrina, πράγματι η Βιτάλη δούλεψε με θέρμη το βιβλίο. Ως προς το ανοιχτό κείμενο, είναι φυσικό αυτό που λες: το κείμενο είναι ανοιχτό, για να μπορέσει ο μέσος αναγνώστης να του δώσει ΜΙΑ ερμηνεία και να το διαβάσει ως κλειστό, χωρίς να υποψιάζεται την "ανοιχτότητά" του.Άρα έχει σημασία, γιατί δίνει περιθώρια και ελευθερίες και δεν χειραγωγεί με απόλυτο τρόπο, όπως κάνει η συγγραφέας.Πατριάρχης Φώτιος
21:35
vasanta said...
Χρησιμοποίησα το μυθιστόρημα του Έκο, ως παράδειγμα βεβαιωτικό της άποψής μου για την ευρύτητα του όρου "ιστορικό μυθιστόρημα" και για το διαφορετικό τρόπο πρόσληψής του από τον κάθε αναγνώστη.Ο Έκο, δηλαδή, αν και τοποθετεί τον κορμό γύρω από τον οποίο ξετυλίγεται η διήγηση τις ημέρες της Άλωσης της Πόλης από τους Φράγκους, αν και εμπλουτίζει το έργο του με ποικίλα ιστορικά γεγονότα, αν και χρησιμοποιεί πρόσωπα υπαρκτά (π. χ. Νικήτας Χωνιάτης), προβάλλει έναν κόσμο φαντασίας και μύθων, με αποτέλεσμα η Ιστορία να αποτελεί μονάχα τον καμβά για την προβολή προσωπικών απόψεων.Εν τέλει, αυτό συμβαίνει με κάθε ιστορικό μυθιστόρημα, με συνέπεια, συχνά, να κυριαρχεί μια υποκειμενική προσέγγιση της Ιστορίας (πράγμα όχι αναγκαστικά καταδικαστέο).
14:59
ΒΙΒΛΙΟΚΑΦΕ said...
Αγαπητή, Vasanta, δεν έχω διαβάσει το "Μπαουντολίνο", αλλά κατάλαβα τι εννοείς. Ο όρος "ιστορικό μυθιστόρημα", ανάμεσα σε άλλες παραμέτρους, για άλλους μελετητές έχει κατ' ανάγκη στενή σχέση με την Ιστορία γύρω από την υπόθεση και γι' άλλους όχι, αρκεί να διεξάγεται σε μια προηγούμενη περίοδο. Στην πράξη, ωστόσο, χρησιμοποιείται η πιο ελαστική συνθήκη, της απλής εξέλιξης της υπόθεσης σε αρκετά προγενέστερη εποχή. Επομένως, σ' αυτήν την περίπτωση δεν είναι σπάνια -κάθε άλλο- η περίπτωση το ιστορικό πλαίσιο να εμφανίζεται ως άλλοθι της δικής μας εποχής, ως σκηνικό που λειτουργεί αναλογικά με το σήμερα (βλ. την ανάλογη χρήση της ιστορίας της ελληνιστικής εποχής από τον Καβάφη, για να καυτηριάσει τη σήψη της δικής του/μας εποχής). Κλείνω με την επισήμανση ότι το συχνότερο είναι για το σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα να ξαναδιαβάζεται το παρελθόν μέσα από το παρόν του συγγραφέα. Η ίδια η Ιστοριογραφία κάνει κάτι παρόμοιο.Σε αναμονή της άποψής σου.Πατριάρχης Φώτιος

ΚΡΙΤΙΚΕΣ 4.

Η Λεία Βιτάλη μας "Παγιδεύει"

"...Στην ιστορία λίγες/γραμμές μονάχα βρίσκονται για σένα,/κι έτσι πιο ελεύθερα σ' έπλασα μες στον νου μου./Σ' έπλασα ωραίο κ' αισθηματικό./ Η τέχνη μου στο πρόσωπό σου δίνει/μιαν ονειρώδη συμπαθητική ομορφιά..."
Κλείνοντας το μυθιστόρημα της Λείας Βιτάλη "Ιερή Παγίδα" (Πατάκης 2006), ώρα πολλή στριφογύριζαν στο μυαλό μου οι Καβαφικοί στίχοι. Ένας νεαρός, 14χρονος πρίγκηπας, προορισμένος από τον πατέρα του, τον Λουκά Νοταρά ή Κουρουλούκα, πανίσχυρο πρωθυπουργό του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου να διοικήσει την Πόλη "μετά", μετά δηλ. τη διαφαινόμενη πλέον, αναπόφευκτη κατάληψή της από τον νεαρό Μεχμέτ (αλήθεια, τώρα συνειδητοποίησα ότι ο Μωάμεθ ήταν μόνο 20 χρονών!), αναπλάθεται από τη Λεία Βιτάλη μέσα από αρχεία, ιστορικές πηγές, την παράδοση αλλά και τη δημιουργική της φαντασία. Μαζί του ζωντανεύει κι όλη η αγωνία, ο πόνος και τα πάθη της Άλωσης, καθώς και η φυγή στη Δύση και το ρίζωμα του Ελληνισμού στη Βενετία.
Πλήθος τα πρόσωπα, επώνυμα και ανώνυμα, της ιστορίας και της φαντασίας δημιουργήματα, τα οποία σε εισαγωγικό κατάλογο φροντίζει να μας παραθέσει η συγγραφέας. Το βιβλίο είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο. Είναι η αφήγηση της μικρής κόρης του Νοταρά Ιουστίνης, που είχε ένα ιδιαίτερο δεσμό με τον αδελφό της Ιάκωβο, ένα δεσμό στα όρια του υπερφυσικού, με δύναμη που της επιτρέπει να επικοινωνεί μαζί του με τη σκέψη, ευφάνταστο συγγραφικό εύρημα, όχι αταίριαστο με τη μαγεία και τη δεισιδαιμονία της εποχής. Αρχίζει το 1458 στη Βενετία, όπου είχαν φυγαδευτεί οι κόρες του Νοταρά, λίγο πριν την Άλωση. Η αφηγήτρια ανατρέχει στο παρελθόν, στη γέννηση του πανέμορφου αδελφού της, στη λειτουργία στην Αγία Σοφία που επισημοποίησε την Ένωση των εκκλησιών, στο φανατισμό των δυο αντιτιθέμενων παρατάξεων, ενωτικών και ανθενωτικών, στη φοβερή πολιορκία, στις μάχες, στο θάνατο, την καταστροφή. Παρουσιάζει την πτώση χωρίς αναφορά στην Κερκόπορτα κ.λπ. αλλά ως αποτέλεσμα της οικειοθελούς παράδοσης από την πλευρά των ανθενωτικών, που πίστευαν αφενός στην ευρέως κυκλοφορούσα φήμη πως ήταν θέλημα Θεού να τουρκέψει πρώτα η Πόλη και μετά Άγγελος Κυρίου θα εμφανιζόταν να τη σώσει (!) και αφετέρου στην υπόσχεση του Μωάμεθ πως, αν του παραδώσουν την Πόλη, θα τηρούσε τους όρους που του έθεσαν, δηλ. ελευθερία στην ορθόδοξη λατρεία, διοικητική εξουσία στον Πατριάρχη και φορολογική απαλλαγή στην εκκλησιαστική περιουσία. Βεβαίως όλ' αυτά όχι εκ μέρους του Κωνσταντίνου, του τελευταίου αυτοκράτορα, του οποίου περιορισμένη είναι η παρουσία στο βιβλίο και μια αοριστία χαρακτηρίζει το θάνατό του, αλλά εκ μέρους του Νοταρά και του ανθενωτικού ιερατείου. Όμως ο Νοταράς και οι επιζήσαντες από τον πόλεμο γιοι του σφαγιάζονται. Ο μικρότερος, ο πανέμορφος Ιάκωβος, που μια παράδοση θέλει τον Μωάμεθ να παίρνει την Πόλη από πάθος για την ομορφιά του, ευνουχισμένος (φοβερή η σκηνή του ευνουχισμού) ζει για λίγο με τον Σουλτάνο, εμφανίζεται να καταφεύγει στη Βενετία και να οργανώνει την εκεί "Αδελφότητα των Ελλήνων", αλλά είκοσι χρόνια μετά την Άλωση να αφήνεται η υπόνοια ότι πήρε εκδίκηση, ευθυνόμενος για το θάνατο του "κτήνους", του Μωάμεθ δηλαδή.
Μέσα από 11ετή μελέτη των πηγών και 6χρονη συγγραφή η Λεία Βιτάλη, με απαράμιλλη αφηγηματική ικανότητα, κάνει το παρελθόν παρόν. Τα ιστορικά πρόσωπα, απογυμνωμένα από την ιστορική αχλύ, γίνονται με την καθημερινότητά τους, τους έρωτες, τα πάθη, τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, πρόσωπα συγκαιρινά.
"Η μυρωδιά και η φρίκη του πολέμου με έζωσαν", γράφει κάπου η συγγραφέας. Το ίδιο αισθάνεται και ο αναγνώστης του βιβλίου. Και μια ενδόμυχη επιθυμία κι ευχή: Να μπορούσε το παρελθόν να μας διδάξει...να μπορούσαμε ως Ελληνισμός και ως ανθρωπότητα να μην επαναλαμβάνουμε τα λάθη του παρελθόντος...

anagnostria

(anagnostria.blogspot.com Δημοσιεύτηκε 20.4.07)

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΣΤ

ΒΙΒΛΙΟΚΑΦΕ said...
Πέρα από το ιστορικό ενδιαφέρον, δεν κατάλαβα αν τελικά η λογοτεχνική επεξεργασία της Βιτάλη αξίζει. Δεν το έχω διαβάσει ακόμα -είναι σε μια άκρη και περιμένει- και δεν έμαθα τη γνώμη σου για τις αρετές του.Καλή ΣαρακοστήΠατριάρχης Φώτιος

anagnostria said...
Λυπάμαι αν δεν φαίνεται από το post μου ότι το βιβλίο της Βιτάλη αξίζει και λογοτεχνικά. Βεβαίως αξίζει. Φταίει ίσως και το γιατί ως χαρακτήρας είμαι συγκρατημένη και φειδωλή σε επαίνους.Καλό Στάδιο!

hxaria said...
Από όσα έχω διαβάσει καταλαβαίνω ότι το βιβλίο είναι από εκείνα που αρέσουν σε όλους. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ένα βιβλίο χωρίς προσωπικότητα αλλά ένα καλογραμμένο βιβλίο που παγιδεύει τον αναγνώστη του. Μετά από τη δική μου ανάγνωση διαπίστωσα ότι το μεγάλο του προτέρημα είναι η λογοτεχνική του πλευρά. Η αφηγηματική μαεστρία, η εμβάθυνση στους χαρακτήρες, η ατμόσφαιρα της εποχής και οι συνεχείς ενδιαφέρουσες καταστάσεις που σε κρατάνε και δεν θέλεις να το αφήσεις. Από τα καλύτερα που έχω διαβάσει. Το πήρα όταν διάβασα την κριτική στο μπλογκ του ρήντερ της ελληνικής λογοτεχνίας.

ΒΙΒΛΙΟΚΑΦΕ said...
Επιμένω, γιατί περιμένω να ακούσω λεπτομερώς ποιες είναι οι αρετές του βιβλίου. Αναφέρεται άλλωστε, απ' ότι ακούω, στην εποχή μου, το Βυζάντιο!!! Τι ιδιαίτερο έχει ως ιστορικό μυθιστόρημα;Καλό Στάδιο και σε σένα.

anagnostria said...
Σεβαστέ μου Πατριάρχη, δεν μου αρέσουν τα "σεντόνια", γι' αυτό ποτέ δεν κάνω στα post λεπτομερή λογοτεχνική ανάλυση, όπως η Παναγιότητά σου ζητεί. Πιστεύω όμως ότι ο προσεκτικός αναγνώστης διακρίνει μέσα από τα γραφόμενά μου τις αρετές του βιβλίου. Διευκρινίζω. Και μόνο ο τίτλος του post "μας παγιδεύει" είναι φανερό ότι υπονοεί "Μας παγιδεύει δελεαστικά, μας ελκύει". Ύστερα,οι στίχοι του Καβάφη παραπέμπουν στην εξίσου με τον μεγάλο ποιητή επιτυχή χρησιμοποίηση της Ιστορίας. Ακόμα οι φράσεις που χρησιμοποιώ στο post "δημιουργική φαντασία", "ευφάνταστο συγγραφικό εύρημα", "απαράμιλλη αφηγηματική ικανότητα", εκφράζουν πιστεύω συνοπτικά τις λογοτεχνικές αρετές του βιβλίου. Βεβαίως, αν είχα να παρουσιάσω το βιβλίο σε κοινό ή στη λογοτεχνική στήλη εφημερίδας, θα ήμουν πολύ πιο αναλυτική, πράγμα που δεν θεωρώ απαραίτητο στο blog.Τα σέβη μου.

ioeu said...
Με συγκίνησε η αναφορά σας στο καβαφικό ποίημα γιατί, τολμώ να πω, ήταν και δικός μου συνειρμός...όσο για το βιβλίο να προσθέσω, αν μου επιτρέπει η οικοδέσποινα, τις γοητευτικές αναφορές "εξόδου προς τον αναγνώστη", ένα κλείσιμο του ματιού της αφηγήτριας στα πιο καίρια σημεία του βιβλίου, την πολλαπλή εστίαση στην αφήγηση, τον έξοχο χειρισμό του χρόνου με τις αναχρονίες και τέλος την πονηρή, στοχαστική και κριτική ματιά στους "μεγάλους" και τους "μικρούς" της ιστορίας

ange-ta said...
πολύ ωραία παρουσίαση αυτού του βιβλίου που με μάγεψε!

anagnostria said...
@ioeu Συμφωνώ απόλυτα με όσα λέτε, με συμπληρώσατε και ελπίζω τώρα να ικανοποιήθηκε ο σεβαστός μας Πατριάρχης.

ΒΙΒΛΙΟΚΑΦΕ said...
Ευχαριστώ αμφοτέρους και ελπίζω να έχω κι εγώ την ίδια καλή εντύπωση τώρα που θα το διαβάσω.Πατριάρχης Φώτιος

ΚΡΙΤΙΚΕΣ 3.

Απόκρυφο χρονικό της Κωνσταντινούπολης

Με επίκεντρο τη ζωή ενός πανέμορφου 14χρονου βυζαντινού πρίγκιπα και μέσα από τα έκπληκτα μάτια ενός κοριτσιού, η Λεία Βιτάλη στήνει ιερή παγίδα για την μ,υθιστορηματική εκδοχή της άλωσης της Πόλης.

Στις 418 σελίδες της «Ιερής παγίδας», «το απόκρυφο χρονικό της Κωνσταντινούπολης». Η Άλωση, όπως ποτέ δεν μας έχουν αφηγηθεί. Με επίκεντρο τη ζωή ενός πανέμορφου 14χρονου βυζαντινού πρίγκιπα, γιου του πρωθυπουργού Λουκά Νοταρά, που, νομίζοντας ότι πολεμά το κακό, πέφτει ο ίδιος θύμα των σκοτεινών δυνάμεων του Βυζαντίου και του ερωτικού πόθου του Σουλτάνου Μωάμεθ του Πορθητή.
Μια μυθιστορηματική εκδοχή της ιστορικής Άλωσης της Πόλης με τα επακόλουθά της, μέσα από τα έκπληκτα μάτια ενός μικρού κοριτσιού που φωτίζει τις πλάνες: του χαρισματικού αδελφού, ενός ολόκληρου κόσμου. Σκιαγραφώντας ταυτόχρονα και το τέλος μιας χιλιόχρονης αυτοκρατορίας, στο κατώφλι μιας νέας αρχής.
Το όλον ζήτημα για την συγγραφέα, υπόθεση, τελικά, και καθαρά προσωπική, κάτι σαν χρέος:
«Υπάρχει κάποια στιγμή στη ζωή του συγγραφέα που νιώθει ότι θέλει να φύγει από τα στενά όρια του εαυτού του. Να εκπληρώσει, ας υποθέσουμε, ένα χρέος προς τους άλλους. Να μιλήσει, αν θέλετε, για τα κοινά. Γι’ αυτά που ταλανίζουν τον άνθρωπο σ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας του. Ο πόλεμος, η ήττα, ο φόβος, η εκμετάλλευση των αδύναμων από τους ισχυρούς, η αλαζονεία της εξουσίας- είτε πολιτικής είτε εκκλησιαστικής- είναι θέματα που καίνε δίπλα μας. Ηθελα να μιλήσω γι’ αυτά. Η Αλωση της Κωνσταντινούπολης τα εμπεριέχει όλα. Και κάτι παραπάνω. Την αλλαγή του ρου της ιστορίας στα Βαλκάνια. Όπως καταλάβατε τη χρησιμοποίησα ασύστολα για να μιλήσω για όλα αυτά που καίνε. Και όχι μόνον γι’ αυτά. Επειδή κατάγομαι από την Κωνσταντινούπολη είχα ακόμη έναν λόγο. Τον ξεριζωμό! Που σφραγίζει εφόρου ζωής αυτούς που τον ένιωσαν στο κορμί και την ψυχή τους και- να σας πω και κάτι που ανακάλυψα- κληροδοτείται. Ο ξεριζωμός κληροδοτείται».
Και η «Ιερή παγίδα» έχει μια σειρά από τέτοιους, μικρούς ξεριζωμούς:
Ξεριζωμοί από την πατρίδα τους, όσον αφορά τους ήρωες, κυριολεκτικοί, η Ιουστίνη ξεριζωμένη από την Κωνσταντινούπολη στην Βενετία μας αφηγείται. Ξεριζωμοί από τη θρησκεία και την ιδεολογία τους, εφόσον με τον ένα ή με τον άλλον τρόπο, εν τέλει, προδόθηκαν ή απελπίστηκαν όλοι. Ξεριζωμοί απ’ ό,τι αγάπησαν διότι ή ανήκει αλλού ή αδυνατούν πια να το διεκδικήσουν. Ξεριζωμοί από το φύλο και από το ίδιο τους το κορμί, διότι συμβαίνει κάποιες φορές στη ζωή κι άλλος ν’ αποφασίζει ή να μας ορίζει. Ξεριζωμοί από την ίδια την αλήθεια, το αρχικό γεγονός, διότι έτσι όπως μέσα στον χρόνο γίνονται όλα τόσο ρευστά, ουδείς ξεχωρίζει τον προδότη από τον προδομένο: τα κάστρα εξάλλου πατιούνται από μέσα. Ξεριζωμοί από την βούλησή μας την ίδια.
Διότι η εξουσία, παντού: Στην πολιτική, στον Θεό, στα καθημερινά, τα οικογενειακά, στη σχέση συγγραφέα- ηρώων, και στον έρωτα ακόμα. Εκεί κι αν δεν παίζεται πια το παιχνίδι το εξουσιαστικό. Με θύμα που μπορεί να μεταβληθεί μέσα σε μια στιγμή σε θύτη: ο Οθωμανός ως θύμα μαγεύεται και ως θύτης σακατεύει το αντικείμενο του πόθου του. Ο Ιάκωβος ως θύτης φέρων την απόλυτη ομορφιά γίνεται θύμα αυτής ακριβώς της υπερβολής της φύσης. Το υπερβολικό εντέλει σκοτώνει τους ανθρώπους. Λες και το μεγάλο ταλέντο, η απόλυτη ομορφιά να είναι ύβρις προς τους Θεούς ή τη ζωή και να απαιτούν από τον φέροντα στο ακέραιο το τίμημά του.
Κι εδώ έρχεται μια Λεία Βιτάλη σχεδόν ταχυδακτυλουργική και στήνει το σκηνικό της ήττας με τους σκοτεινούς και αντιφατικούς ήρωές της. Με αφηγήτρια την Ιουστίνη που ντυνόταν αγορίστικα ως παιδί- διότι αγόρι την επιθύμησαν οι γονείς της και η οποία ταυτιζόταν τόσο με τον Ιάκωβο που ώρες- ώρες γίνεται εκείνος! «Ακουγα μέσα μου τους χτύπους της καρδιάς του, λαχταρούσα με τις επιθυμίες τους, έβλεπα ακόμη και τα όνειρά του, κι όλα αυτά μ’ έναν τρόπο μαγικό, που ούτε εγώ η ίδια μπορώ ακόμη να εξηγήσω. Χωρίς να επιδιώκω, μπορούσα ξαφνικά να βυθίζομαι ολόκληρη μέσα του, να γίνομαι αυτός ο ίδιος, κι αυτό με χαροποιούσε τόσο πολύ, που δεν ζητούσα να ζήσω άλλη ζωή, παρά μόνο τη δική του».
Κι αυτό κάνει. Βυθίζεται μέσα του και γράφει γι’ αυτόν. Περνά μέσα απ’ αυτόν μια κομβικής σημασίας εποχή, τα δεινά της ζωής και όλων των άλλων. Η άλωση της Πόλης μέσα από την άλωση, τελικά, του ενός. Η άλωση του ενός, απόρροια της άλωσης της Πόλης.
Και όσο για το αν την θέλγουν οι σκοτεινοί ήρωες και οι σκοτεινές ιστορικές περίοδοι την συγγραφέα, ούτε λόγος! Το σκοτάδι λειτουργεί για την Λεία Βιτάλη, σαγηνευτικά. Εκεί ανακαλύπτει τις βαθύτερες αλήθειες: τα κίνητρα που δεν έχουν ομολογηθεί. Τις επιθυμίες που δεν τόλμησαν ποτέ να εκφραστούν. Τα αθέατα και ανομολόγητα που καθορίζουν τις πράξεις μας, τελικά.
Ένα μεσαιωνικό χρονικό που εκτυλίσσεται σε τρεις πόλεις, Κωνσταντινούπολη, Αδριανούπολη, Βενετία και πάλι για τις βαθύτερες αλήθειες μας, τα ανομολόγητα κίνητρα και τις ανέκφραστες επιθυμίες μας μιλάει.

Από την Ελένη Γκίκα

(Δημοσιεύτηκε στο ΕΘΝΟΣ ΑΟΥΤ την Κυριακή 8.4.2007)

ΚΡΙΤΙΚΕΣ 2.

«Ιερή παγίδα»

Για αρκετά χρόνια το ιστορικό μυθιστόρημα ήταν στη χώρα μας παρεξηγημένο κομμάτι της λογοτεχνίας. Ουκ ολίγες φορές, ταυτιζόταν με το παραϊστορικό μυθιστόρημα ή ενίοτε και σε ακραίες περιπτώσεις με την επιστημονική φαντασία. Καταλήξαμε έτσι, να μένουμε με την απορία γιατί δεν γράφουν αξιόλογα ιστορικά μυθιστορήματα Έλληνες συγγραφείς την ίδια ώρα που οι κριτικοί αποθέωναν τις σπάνιες αντίστοιχες προσπάθειες ξένων. Ένας απ΄ αυτούς, ο Στίβεν Πρέσφιλντ με την επιτυχία των ’’Δρόμων της φωτιάς’’ και παρά το γεγονός ότι χρησιμοποίησε σε πολλές περιπτώσεις αμφιλεγόμενα, αν όχι συζητήσιμης εγκυρότητας στοιχεία, ήταν αυτός που έδειξε τον δρόμο στους ελληνικούς εκδοτικούς οίκους. Και αίφνης, το ιστορικό μυθιστόρημα ξανάρθε στη μόδα, έπαψε να είναι παρωχημένο και έτσι γνωρίσαμε τα τελευταία χρόνια (και μαζί γνώρισαν επιτυχία) συγγραφείς όπως ο Λεονάρδος, ο Μπαλτάκος ή η Μαρία Λαμπαδαρίδου. Χωρίς να συνυπολογίσουμε μυθιστορήματα που φλερτάρουν με την ιστορία, χρησιμοποιούν στοιχεία της αλλά τα μεταλάσουν κατά το δοκούν.
Ο μικρός αυτός πρόλογος έχει να κάνει με ένα προσωπικό αναγνωστικό απωθημένο. Χωρίς να είμαι σωβινιστής ή να διακατέχομαι από εθνικιστικές ακρότητες προτιμώ να διαβάζω μυθιστορήματα με έμπνευση από την ελληνική ιστορία ή μυθολογία γραμμένα από έλληνες και όχι από φιλέλληνες τύπου Πρέσφιλντ. Εξαιρετικό δείγμα ιστορικού μυθιστορήματος είναι η ’’Ιερή παγίδα’’ (εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ) της Λείας ΒιτάληΗ έμπειρη συγγραφέας (και blogger τους τελευταίους μήνες) κατέθεσε τα πρώτα της δείγματα με το ’’Παραμύθι του μεγάλου φόβου’’ αλλά με την καινούργια της δουλειά νομίζω ότι άγγιξε την καλύτερη στιγμή της εικοσάχρονης εμπλοκής της με τη δημιουργική γραφή. Και παρουσίασε μια δουλειά που ενδεχομένως την αρτιότητά της να δυσκολευτεί και η ίδια να ξεπεράσει σύντομα.
Οι μήνες που προηγούνται της άλωσης της Πόλης αλλά και τα χρόνια που ακολούθησαν την πτώση του Βυζαντίου (χρονικά το βιβλίο ολοκληρώνεται περίπου 20-25 χρόνια μετά την άλωση στη Βενετία) είναι το χρονικό πλαίσιο που τοποθετεί την ιστορία της η Βιτάλη. Κεντρικό πρόσωπο ο μικρότερος γιος του τελευταίου πρωθυπουργού του Βυζαντίου Λουκά Νοταρά ο Ιάκωβος και αφηγήτρια η μικρότερη αδελφή του Ιουστίνη. Ακόμη και αν κάποιος αποψιλώσει τη δουλειά της Βιτάλη από τον πλούτο των ιστορικών στοιχείων η ίδια η υπόθεση που πραγματεύεται με την απαγωγή του Ιάκωβου Νοταρά, τον εγκλεισμό του σε Τούρκικο χαρέμι και αργότερα την προσπάθεια του, μετά την απελευθέρωσή του, να δημιουργήσει μια εστία αντίστασης στη Βενετία (πολύ ενδιαφέρουσα η διαδικασία μετάλλαξης των Βυζαντινών σε Έλληνες) συναρπάζει. Σαν ένα μυθιστόρημα που ξετυλίγεται ανεξάρτητα χρόνου και περιβάλλοντος. Η προσθήκη των ιστορικών στοιχείων δίνει άλλη διάσταση στο όλο εγχείρημα.
Στο πεδίο της έρευνας η συγγραφέας επικαλείται τα αρχεία της Βενετίας για να δικαιολογήσει την έκβαση της υπόθεσης (κατά άλλους ιστορικούς ο νεαρός Νοταράς δεν επιβίωσε των ημερών που ακολούθησαν την άλωση, κατά άλλους ακολούθησε την πορεία που περίπου τροφοδότησε και την υπόθεση της Ιερής Παγίδας). Πέραν αυτής της λεπτομέρειας είναι βέβαιο ότι η ανάγνωση του βιβλίου θα εγείρει σειρά συζητήσεων αφού η Βιτάλη όχι μόνο δεν μασάει τα λόγια της αλλά ουσιαστικά προχωράει σε μια μυθιστορηματική καταγγελία για το ρόλο του κλήρου στην πτώση της πόλης αφού για τους ιερωμένους της εποχής ήταν μεγαλύτερος ο φόβος της ένωσης με τους καθολικούς από τον φόβο του Μεχμέτ του Πορθητή. Και παράλληλα αναθεωρεί ριζικά το ρόλο ιστορικών προσώπων στην υπόθεση της άλωσης όπως του τελευταίου Παλαιολόγου ή του πρωθυπουργού Νοταρά ή του πρώτου πατριάρχη μετά την Αλωση Γενάδιου. Καλό θα είναι αν για κάποιον η ιστορική ανάγνωση έχει ολοκληρωθεί με τα σχολικά βιβλία να πάει βήμα-βήμα το συγκεκριμένο βιβλίο γιατί θα σοκαριστεί με τα αποκαλυπτικά στοιχεία και το παρασκήνιο ειδικά των μηνών που προηγήθηκαν του ’’Η πόλις εάλω’’ (αν και διαβάζοντας το βιβλίο αμφισβήτησα ακόμη και την ιστορική ρήση μαζί φυσικά με το μύθο του... ’’μαρμαρωμένου βασιλιά’’ η τη θρησκόληπτη δοξασία της εποχής για τον αρχάγγελο που θα εμφανιστεί και θα διώξει με την πύρινη ρομφαία τους άπιστους!)
Σε καθαρά λογοτεχνικό επίπεδο όμως είναι που παίζεται όλο το παιχνίδι και όπου κερδίζει ουσιαστικά τα εύσημα η συγγραφέας. ’’Σκοτεινή’’, ελεγχόμενα βλάσφημη και αιρετική γραφή, ρεαλιστική εως υπερ-ρεαλιστική στις περιγραφές της (η διαδικασία ευνουχισμού στο Τουρκικό χαρέμι νομίζω ότι ανήκει με την ωμότητά της στα ’’κλασικά’’ του είδους) η Βιτάλη πετυχαίνει το ακατόρθωτο. Αφού προχωράει στην δόμηση και την αποδόμηση των χαρακτήρων με τη μαεστρία μιας βετεράνου της γραφής να κάνει συμπαθείς τους πρωταγωνιστές της παρότι ο κάθε ένας ξεχωριστά και αθροιστικά έχει περισσότερα ελαττώματα από προτερήματα. Σπάνια χρήση της λογικής των αντι-ηρώων και εξαίρετη ανάλυση ατελών ανθρώπινων χαρακτήρων. Πολιτικών και παπάδων που κάνουν συμφωνίες με το διάβολο, μικρών παιδιών με τη λάμψη του πολέμου και της εξουσίας να τα οδηγεί σε ακρότητες και τελικά οι δύο μορφές που καταλήγουν να είναι οι πλέον συμπαθείς είναι η τραγική μητέρα και σύζυγος της οικογένειας Νοταρά (πάντοτε στις δουλειές της Βιτάλη οι οικογενειακές σχέσεις είναι περίπλοκες και δεν αναλύονται εύκολα) και το ’’τέρας’’ ο Σουλτάνος Μεχμέτ, Πορθητής της πόλης, που τελικά δεν ήταν τίποτε παραπάνω από ένας απελπισμένος ερωτευμένος που τα έκανε όλα για τα μάτια ενός νεαρού!
Αν πρέπει να διαφωνήσω με κάποια σημεία του βιβλίου είναι ο ρόλος και ο τρόπος που χειρίζεται την αφηγήτρια της η Βιτάλη. Σε ουκ ολίγες περιπτώσεις προσπαθεί να τη συνδέσει με τον αναγνώστη τον οποίο μάλλον άστοχα και με αφέλεια επικαλείται συχνά πυκνά διακόπτοντας ενοχλητικά την εξαίρετη ροή του κειμένου. Και αυτή καθ’ αυτή όμως η επιλογή της αφηγήτριας είναι ατυχής. Πολλά από τα γεγονότα δεν τα έχει δει, σε πολλά είναι μάλλον εξωπραγματική η παρουσία της και όταν εξαντλούνται τα επιτυχημένα συγγραφικά τρικ και κλισέ (όπως η ανάγνωση ενός ημερολογίου) η όλη υπόθεση ’’μπάζει’’ κάτι που μπορούσε να αποφευχθεί με την ουδέτερη τριτοπρόσωπη περιγραφή. Παρά τις μικρές ατέλειες που επεσήμανα, συνολικά η ’’Ιερή παγίδα’’ νομίζω ότι είναι το πλέον επιτυχημένο ιστορικό βιβλίο του 2006 (παρότι βγήκε με σημαντική χρονική καθυστέρηση μέσα στις γιορταστικές μέρες και δεν έγινε άμεσα αντιληπτό). Κάτι που ειλικρινά δεν περίμενα να γράψω σε μια χρονιά που είχα την ικανοποίηση να διαβάσω δύο πολύ καλά ιστορικά μυθιστορήματα, τους Παλαιολόγους του Λεονάρδου και τους Ερμοκοπίδες του Μπαλτάκου.

Reader’s Diggest (www.diavazo.blogspot.com/)

(Δημοσιεύθηκε 7.1.2007)

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΣΤ

kuku_ru_kuku said...

Με αφορμή το βιβλίο της Βιτάλη ξαναδιάβασα όσα γράφει στην ιστορία του ο Γιάννης Κορδάτος σχετικά με την Άλωση.
Λοιπόν,την Πόλη την υπερασπίστηκαν οι Ενωτικοί με τους Ιταλούς και την παρέδωσαν οι Ανθενωτικοί με το Παπαδαριό.Δηλαδή μισή παρεδόθη και μισή αντεστάθη.
Τώρα,για το ποιά πτέρυγα είχε δίκιο δεν χρειάζεται να πάμε μακριά.Η Ελλάδα ανήκει στην Δύση οριστικά και αμετάκλητα τπουλάχιστον απο το 1981 (δια μέσου της ΕΟΚ)- οι Ενωτικοί πήραν την ρεβάνς,έστω και καθυστερημένα.
Βέβαια στεναχωρούνται οι κύριοι Γιανναράς και Ράμφος και Ζουράρις,αλλά...σκασίλα μας!!!

reader's-diggest said...

@kuku
Ακριβώς αυτή την άποψη υποστηρίζει το βιβλίο για τους ανθενωτικούς και τον κλήρο. Συν μια μερίδα πολιτικών που υποστήριζε ο πρωθυπουργός Νοταράς και σκεφτόταν περισσότερο την εμπορική ’’χρήση’’ της πόλης ακόμη και υπό τουρκική κατοχή.

Anonymous said...

Εμένα το βιβλίο αυτό, μαζί με το παραμύθι του μεγάλου φόβου, μου άφησαν τις καλλίτερες εντυπώσεις.
Τα ελαττώματα της αφήγησης, όπως λες αναγνώστη μου, ούτε που τα πήρα χαμπάρι.
Από ιστορικής πλευράς η Λεία Βιτάλη κάνει ένα πολύ ηρωϊκό μπάσιμο στον ανώτερο κλήρο, του τα ψέλνει καλά και εξ όσων γνωρίζω, τόσο από τον Κορδάτο, όσο και από τον Διαμαντούρο έχει απόλυτα δίκιο.
Είναι εξαιρετικά επιτυχής και η εικόνα που δίνει για το Βυζάντιο. Μία κοινωνία σε κατάρρευση των αξιών της, τέτοια, που η άλωση μοιάζει να είναι αναπόφευκτη. Αν δεν τα κατάφερνε ο 20-χρονος Μεχμέτ, θα τα κατάφερνε ο οποιοσδήποτε επόμενος.

Είναι επίσης πολύ σημαντική και η αναφορά της Λείας στο σπόρο που ρίχνει ο μικρός Νοταράς στη Δύση και δημιουργεί την πρώτη συσπείρωση, αλλά και το νέο ξεκίνημα για να αρχίζει ο Έλληνας να αποχτά εθνική συνείδηση. Μπορεί στη πραγματικότητα να μην ήτανε ο Νοταράς, όμως σίγουρα, αυτοί που έφυγαν από την Πόλη αυτό ακριβώς έκαναν.
Με λίγες κουβέντες, η ιστορική προσέγγιση ήταν έξοχη και η αφήγηση πολύ σαγηνευτική!
Εμένα με ενθουσίασε. Βάζω χωρίς να το πολυσκεφτώ 8,5 στα 10. Ηταν το καλλίτερο ελληνικό βιβλίο που διάβασα (και δεν ήταν μόνο 5!!)με απόσταση!

Anonymous said...

Θα θελα να προσθέσω, με κίνδυνο να γίνω βαρετή, ότι για τον J.M. Roberts, η ευθύνη για την αποκοπή της Δύσης από τον Ανατολικό κόσμο, με την κατάσταση που δημιουργείται μετά τη άλωση, βαραίνει αποκλειστικά την Δύση που δεν κατάφερε τότε ( ούτε και αργότερα) να συμμαχήσει για να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τους Τούρκους. Επίσης θεωρεί πολύ σπουδαίο γεγονός, ότι η Ρωσία είχε ασπαστεί ήδη τον Χριστιανισμό. οπότε απεφεύχθη η πλήρης οθωμανοποίηση του τότε ανατολικού κόσμου. Η άλωση της πόλης είναι αναμφίβολα μία σημαδιακή ημερομηνία για τον πολιτισμό μας.

reader's-diggest said...

@agneta
H προσέγγιση σας με βάση τη συγκεκριμένη βιβλιογραφία είναι εξαιρετική. Και πολύ εμπεριστατωμένη. Η μικρή μου διαφωνία είναι ότι δεν είμαι (αν και έχω κατηγορηθεί) τόσο...γενναιόδωρος στη βαθμολογία μου στα βιβλία.

ioeu said...

2 + 2 σχόλια για την Ιερή Παγίδα…

Έρχομαι να συμφωνήσω με τον R.D. Πρόκειται για ένα βιβλίο που αιχμαλωτίζει τον αναγνώστη μέχρι την τελευταία του σελίδα. Η Βιτάλη φτάνει σε μεγάλη αφηγηματική ωριμότητα.
Θα διαφωνήσω σε δύο σημεία :
1. Οι αναφορές “εξόδου” προς τον αναγνώστη κάθε άλλο παρά διακόπτουν την αφηγηματική ροή. Σ’ ένα ιστορικό μυθιστόρημα ο συγγραφέας έχει έναν μεγάλο αντίπαλο κι έναν σύμμαχο ταυτόχρονα : τη γνώση του αναγνώστη. Έτσι, ενώ σε ένα άλλου είδους μυθιστόρημα η μυθοπλαστική αυθαιρεσία γίνεται άκριτα αποδεκτή, σε ένα ιστορικό μυθιστόρημα, όπως αυτό, η ανάγνωση συνοδεύεται και στιγματίζεται από τη γνώση των ιστορικών γεγονότων, από τη διαμορφωμένη ιδεολογία (καμιά φορά και ιδεοληψία) του αναγνώστη. Αυτό το στοιχείο, νομίζω, η Βιτάλη το εκμεταλλεύεται στο μέγιστο βαθμό μ’ αυτές τις ερωτήσεις προς τον αναγνώστη. Τις τοποθετεί με μαεστρία στα σημεία ακριβώς που θέλει να κεντρίσει την κρίση του για τα πρόσωπα, για το τι και το γιατί της ιστορίας, για τις προθέσεις και την ψυχογράφηση των ηρώων. Ως ένα βαθιά πολιτικό κείμενο (και ποιο δεν είναι τάχα) επικαλείται τη γνώση, την κρίση και την αντίληψη του αποδέκτη, όπως και η έξοδος από τη δραματική σύμβαση στην αρχαία Παράβαση. Έτσι, κάνοντας άλμα εξόδου από την αφηγημένο χρόνο στο αφηγηματικό παρόν, να μην πω στο “αναγνωστικό” παρόν, κλείνει το μάτι στον αναγνώστη άλλοτε κάνοντάς τον σύμμαχο, άλλοτε προκαλώντας την αντίθεσή του, αλλά σε κάθε περίπτωση καθιστώντας τον συνδημιουργό.
2. Όσον αφορά τα περισσότερα του ενός πρόσωπα του αφηγητή (Ιουστίνη, Ιάκωβος) αυτό μάλλον έρχεται να ενισχύσει την πολυπρισματική αντίληψη για την ιστορία και τη βίωσή της - όχι μόνο την καταγραφή της. Μόνο η πρωτοπρόσωπη ημερολογιακή αφήγηση του Ιάκωβου Νοταρά αποδίδει το προσωπικό του δράμα, όχι όπως θα μπορούσε κάποιος να το αναδιηγηθεί, αλλά όπως ο ίδιος το βίωσε (ανατριχιαστική μέσα στην απλότητα και την αλήθεια της η αποστασιοποίηση του ώριμου αφηγητή Νοταρά από το παιδί που βίωσε τη φρίκη –αναφέρεται στον εαυτό του σε τρίτο ενικό!).

Και δυο ακόμη παρατηρήσεις.

1. Η πρώτη. Ο έξοχος χειρισμός του χρόνου. Το νήμα της αφήγησης η Βιτάλη το πιάνει πολλές φορές κι από διαφορετικό χρονικό σημείο. Μπλέκονται το πριν με το μετά (αυτό το μετά που τόσο λειτουργικά, σχεδόν τραγικά προαναγγέλλεται συνεχώς), ώστε τελικά να αντιληφθεί ο αναγνώστης το πριν μέσα από το μετά και το μετά μέσα από το πριν. Οι αναχρονίες γίνονται έτσι πρίσματα για την κατανόηση των πράξεων, των προθέσεων, των διαψεύσεών τους ή της τραγικής, κυνικής καμιά φορά, επιβεβαίωσής τους.
2. Η ώριμη αντιμετώπιση των “μεγάλων” και των “μικρών” της Ιστορίας, στοιχείο για το οποίο προϊδεάζεται ο αναγνώστης ήδη από το υπόμνημα των προσώπων στην αρχή του βιβλίου. Η συγγραφέας συνθέτει τον κλοιό που σφίγγει γύρω από τη θέση και τους ρόλους των “μεγάλων”, καταδικάζοντας τους σε μια ζωή δυσβάσταχτη, και αφήνει να κρυφοφανεί η ανεπαίσθητη αλλά αποτελεσματική, κάποιες φορές καθοριστική παρέμβαση των “μικρών”. Τελικά ανοίγει τον προβληματισμό γύρω από την έννοια της Ιστορίας. Έτσι όπως με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο καταγράφεται, γίνεται αντιληπτή, βιώνεται ή “προσλαμβάνεται” από τον αναγνώστη.

Όταν έκλεισα το βιβλίο, ερμήνευσα τον τίτλο. Η αφήγηση σε παγιδεύει…

reader's-diggest said...

@ioeu
Κατ΄ αρχήν χαίρομαι που τόσο εσύ όσο και οι περισσότεροι άλλοι που διάβασαν το βιβλιο συμφωνούν στο γενικό περίγραμμα με τα όσα γράφω. Δεν είναι και τόσο σύνηθες και είναι πολύ ευχάριστο να ''συναντιόμαστε'' όλοι μαζί στις σελίδες ενός καλού βιβλίου. Και επιπροσθέτως να συμφωνούμε για την αξία του.
Συμφωνώ και με τις δύο τελευταίες παρατηρήσεις σου. Στο θέμα του χρόνου και μου διέφυγε όταν έγραφα την άποψη μου η κ.Βιτάλη χειρίζεται άψογα τη μη γραμμική περιγραφή χωρις χρονικά χάσματα ή επικίνδυνες για τη ροή του κειμένου της ''κοιλιές''. Και το δεύτερο σημείο που θίγεις για την εμπλοκή μικρών ή μεγάλων στη χημεία της ιστορίας της είναι σωστό αλλά νομίζω ότι τούτο αποτελεί απαραίτητο συστατικό για ένα καλό ιστορικό μυθιστόρημα και αναγκαία σύμβαση επιτυχίας.
Στις δύο πρώτες παρατηρήσεις σου θα επιμείνω ότι η προσπάθεια εμπλοκής των αναγνωστών δεν με κέρδισε και η επιλογή του αφηγητή μπορούσε να είναι διαφορετική. Φυσικά και πέραν της δογματικής επιμονής μου αυτές είναι μικρές αναγνωστικές λεπτομέρειες που δεν αλλάζουν το γενικό (επιτυχημένο) πλαίσιο του βιβλίου αφενός και αφετέρου αποδεικνύουνν περίτρανα το δεδομένο: Κάθε αναγνώστης ερμηνεύει διαφορετικά και εντελώς υποκειμενικά τις μικρές λεπτομέρειες στην τεχνική της γραφής.
Συμφωνώ τέλος ότι η κ.Βιτάλη ''έστησε'' μια εξαιρετική αφηγηματική παγίδα για τους αναγνώστες της.